Tiểu quá, hanh, lợi trinh, khả tiểu sự, bất khả đại sự. Phi điểu di chi âm, bất nghi thượng, nghi hạ, đại cát.
Hơi quá thì hanh thông, lợi về giữ chính; làm được việc nhỏ, không làm được việc lớn. Chim bay để lại tiếng kêu; không nên bay lên, nên bay xuống, thì rất tốt.
Ý chính
Có lòng tin (quẻ Trung Phu) thì người ta làm, và có khi làm hơi quá. Tiểu Quá là cái nhỏ quá lên một chút. Hình quẻ: hai hào dương ở giữa, bốn hào âm ở ngoài, âm nhiều hơn dương. Trông như con chim: thân ở giữa, hai cánh xòe ra hai bên.
Khác Đại Quá (quẻ 28) là thời phải làm việc phi thường, Tiểu Quá là thời chỉ nên quá chút ít trong việc nhỏ. Không làm việc lớn được, vì cái cứng (dương) ít, không đủ sức.
Hình ảnh chim bay rất hay: chim bay lên cao thì gặp gió, không có chỗ đậu, nguy; bay xuống thấp thì có cây, có chỗ nghỉ, an toàn. Thời này nên khiêm, nên hạ mình, đừng vươn cao.
Hình tượng
山上有雷,小過。君子以行過乎恭,喪過乎哀,用過乎儉。Sơn thượng hữu lôi, Tiểu quá. Quân tử dĩ hành quá hồ cung, tang quá hồ ai, dụng quá hồ kiệm. Trên núi có sấm, là quẻ Tiểu Quá. Người quân tử noi theo mà việc làm thì hơi quá về cung kính, việc tang thì hơi quá về thương xót, việc tiêu dùng thì hơi quá về tiết kiệm.
Đây là ba chỗ có thể "quá" mà không hại. Cung kính quá một chút còn hơn thiếu lễ. Thương xót quá một chút còn hơn lạnh nhạt. Tiết kiệm quá một chút còn hơn hoang phí. Quá về phía khiêm thì được, quá về phía kiêu thì không.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ LụcChim bay lên thì xấu
飛鳥以凶 – Phi điểu dĩ hung. Chim bay vút lên, vì thế mà xấu.
Hào 1 yếu, lại ứng với hào 4 ở trên, nên muốn bay lên ngay. Chưa đủ lông cánh mà bay cao thì gặp nạn. Tiểu Tượng: không làm sao được.
Lời khuyên: Còn non mà muốn vươn cao ngay thì dễ ngã. Ở thấp mà tập bay đã.
Hào 2 · Lục NhịQua ông, gặp bà
過其祖,遇其妣。不及其君,遇其臣。無咎 – Quá kỳ tổ, ngộ kỳ tỷ. Bất cập kỳ quân, ngộ kỳ thần. Vô cữu. Vượt qua ông mà gặp bà; không vượt tới vua mà gặp bề tôi; không lỗi.
Hào 2 trung chính, biết vượt quá một chút nhưng dừng đúng chỗ: qua ông thì dừng ở bà, không đến vua thì gặp bề tôi. Không vượt phận. Tiểu Tượng: bề tôi không thể vượt qua vua.
Lời khuyên: Làm hơn mức thường một chút thì được, nhưng đừng vượt phận, đừng qua mặt người trên.
Hào 3 · Cửu TamKhông chịu đề phòng
弗過防之,從或戕之,凶 – Phất quá phòng chi, tùng hoặc tường chi, hung. Không chịu đề phòng quá mức, theo đó có kẻ hại mình, xấu.
Thời âm thịnh, kẻ tiểu nhân nhiều. Hào 3 cứng, tự tin, không chịu đề phòng thêm. Có kẻ hại ngay. Thời này đề phòng hơi quá mới là đúng. Tiểu Tượng: xấu biết bao.
Lời khuyên: Môi trường xấu thì đừng chủ quan. Cẩn thận hơi quá còn hơn bị hại.
Hào 4 · Cửu TứKhông quá mà gặp
無咎,弗過遇之。往厲必戒,勿用永貞 – Vô cữu, phất quá ngộ chi. Vãng lệ tất giới, vật dụng vĩnh trinh. Không lỗi, không vượt quá mà vẫn gặp được. Đi thì nguy, phải răn; đừng cố chấp mãi.
Hào 4 cứng mà ở chỗ mềm, không làm quá, nên không lỗi. Nhưng đừng tiến lên, vì nguy. Và đừng cố giữ một cách cứng nhắc, phải tùy thời. Tiểu Tượng: chỗ không đáng; đi nguy phải răn, rốt cuộc không dài được.
Lời khuyên: Đang yên ổn thì giữ, đừng mạo hiểm. Nhưng cũng đừng cứng nhắc, phải linh hoạt theo thời.
Hào 5 · Lục NgũMây dày mà chưa mưa
密雲不雨,自我西郊。公弋取彼在穴 – Mật vân bất vũ, tự ngã tây giao. Công dặc thủ bỉ tại huyệt. Mây dày mà chưa mưa, từ cõi tây của ta kéo đến. Bậc công hầu bắn dây lấy con chim trong hang.
Câu này giống lời quẻ Tiểu Súc: mọi thứ đã sẵn mà chưa thành. Người đứng đầu yếu, không làm được việc lớn, phải tìm người hiền đang ẩn (chim trong hang) mà mời ra giúp. Tiểu Tượng: đã ở trên rồi.
Lời khuyên: Mình không đủ sức làm việc lớn, hãy tìm người giỏi đang ở ẩn mà mời giúp.
Hào 6 · Thượng LụcChim bay xa mắc lưới
弗遇過之,飛鳥離之,凶,是謂災眚 – Phất ngộ quá chi, phi điểu ly chi, hung, thị vị tai sảnh. Không gặp mà vượt quá; chim bay cao mắc lưới; xấu, đó gọi là tai họa.
Hào cuối quá đến cùng, như chim bay vút lên trời rồi mắc lưới. Họa do mình tự chuốc. Tiểu Tượng: đã quá kiêu căng.
Lời khuyên: Vượt quá giới hạn mãi thì sẽ sa lưới. Biết dừng trước khi quá xa.
Thực hành
Quẻ Tiểu Quá dạy làm hơi quá trong việc nhỏ: cung kính hơn, thương xót hơn, tiết kiệm hơn. Quá về phía khiêm thì được, quá về phía kiêu thì hỏng. Còn non đừng vươn cao; làm hơn mức mà không vượt phận; môi trường xấu thì đề phòng thêm; yên thì giữ mà vẫn linh hoạt; yếu thì tìm người giỏi; và như chim, nên bay xuống thấp.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Tiểu Quá: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Đây là thời nên làm việc nhỏ, đừng làm việc lớn. Hãy khiêm tốn, lễ độ, tiết kiệm, có thể hơn mức bình thường một chút. Đừng vươn cao, đừng vượt phận. Cẩn thận với những người xung quanh. Bay thấp thì an toàn.
Chưa nên đi xa hay đi lâu. Đi gần, việc nhỏ thì được.
Nghiên cứu
Phần Nghiên cứu dành cho hội viên
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.