Trung phu, đồn ngư cát, lợi thiệp đại xuyên, lợi trinh.
Lòng thành ở trong, cảm được đến cả lợn cá thì tốt; lợi cho việc vượt sông lớn, lợi về giữ chính.
Ý chính
Có tiết độ (quẻ Tiết) thì người ta tin. Trung Phu là lòng tin, lòng thành ở bên trong. Hình quẻ: hai hào âm ở giữa (lòng trống, không có ý riêng), bốn hào dương bao ngoài, hào 2 và hào 5 cứng ở giữa mỗi quẻ con (lòng thật). Trống mà thật: đó là lòng thành.
"Lợn cá" là loài vật ngu ngơ nhất. Lòng thành mà cảm được đến cả chúng, thì không ai không cảm được. Gió thổi trên đầm, mặt nước gợn lên: không thấy gió mà thấy nước động. Lòng thành cũng vậy, không thấy mà cảm được.
Lời Thoán: có lòng thành thì vượt được sông lớn, như cưỡi chiếc thuyền gỗ rỗng ruột, nổi mà đi được.
Hình tượng
澤上有風,中孚。君子以議獄緩死。Trạch thượng hữu phong, Trung phu. Quân tử dĩ nghị ngục hoãn tử. Trên đầm có gió, là quẻ Trung Phu. Người quân tử noi theo mà bàn xét kỹ việc kiện tụng, hoãn án tử.
Gió thấm vào nước đến tận đáy. Người có lòng thành khi xử người thì xét đến tận cùng, và nếu còn chút nghi ngờ thì chậm tay với án chết. Lòng thành không phải chỉ là thật thà, mà còn là thương người.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ CửuLo liệu thì tốt
虞吉,有他不燕 – Ngu cát, hữu tha bất yến. Lo liệu cân nhắc kỹ thì tốt; có lòng khác thì không yên.
Lúc đầu, phải xét kỹ nên tin ai. Đã tin thì một lòng; nếu còn ngó sang người khác thì lòng không yên. Tiểu Tượng: chí chưa đổi.
Lời khuyên: Trước khi tin ai, hãy xét kỹ. Đã tin thì một lòng.
Hào 2 · Cửu NhịHạc kêu trong bóng râm, con họa lại
鳴鶴在陰,其子和之。我有好爵,吾與爾靡之 – Minh hạc tại âm, kỳ tử họa chi. Ngã hữu hảo tước, ngô dữ nhĩ mỹ chi. Con hạc kêu trong bóng râm, con nó họa lại. Ta có chén rượu ngon, ta cùng ngươi chia nhau.
Đây là một trong những câu đẹp nhất Kinh Dịch. Hạc mẹ kêu ở chỗ khuất, không ai thấy, mà con vẫn nghe và đáp. Lòng thành không cần phô ra, tự có người đáp lại. Đại Hệ Từ: người quân tử ở trong nhà nói lời hay thì người ngoài nghìn dặm cũng hưởng ứng. Tiểu Tượng: lòng mong ở bên trong.
Lời khuyên: Sống thật lòng ở chỗ không ai thấy, rồi người đồng điệu sẽ tìm đến.
Hào 3 · Lục TamGặp đối thủ, lúc đánh lúc thôi
得敵,或鼓或罷,或泣或歌 – Đắc địch, hoặc cổ hoặc bãi, hoặc khấp hoặc ca. Gặp đối thủ; lúc đánh trống tiến lên, lúc thôi; lúc khóc, lúc hát.
Hào 3 không có lòng thành ở trong, nên vui buồn đều do người khác. Gặp đối thủ thì tâm trạng thất thường. Tiểu Tượng: chỗ đứng không xứng.
Lời khuyên: Không có cái gốc vững trong lòng thì cảm xúc bị người khác điều khiển.
Hào 4 · Lục TứTrăng gần rằm, ngựa mất bạn
月幾望,馬匹亡,無咎 – Nguyệt cơ vọng, mã thất vong, vô cữu. Trăng gần rằm; con ngựa bỏ bạn đôi; không lỗi.
Hào 4 ở gần người đứng đầu, như trăng sắp tròn, đầy đủ mà chưa tràn. Nó bỏ người bạn cũ ở dưới (hào 1) để một lòng theo người trên. Tiểu Tượng: dứt bầy mà theo lên.
Lời khuyên: Có lúc phải dứt khỏi nhóm cũ để một lòng với việc lớn.
Hào 5 · Cửu NgũLòng tin gắn chặt
有孚攣如,無咎 – Hữu phu loan như, vô cữu. Có lòng tin, gắn chặt mọi người, không lỗi.
Người đứng đầu trung chính, lấy lòng thành mà gắn kết thiên hạ, chặt như tay nắm tay. Tiểu Tượng: ở ngôi chính đáng.
Lời khuyên: Người lãnh đạo giữ được người là nhờ lòng thật, không nhờ hợp đồng.
Hào 6 · Thượng CửuTiếng gà bay lên trời
翰音登于天,貞凶 – Hàn âm đăng vu thiên, trinh hung. Tiếng gà bay lên đến trời; cứ thế thì xấu.
Gà không bay cao được mà tiếng gáy lại vọng lên trời. Tiếng vang hơn thực. Lòng thành đã cạn, chỉ còn lời to tát. Tiểu Tượng: sao lâu được.
Lời khuyên: Lời nói vượt quá việc làm thì không ai tin lâu. Đừng để tiếng to hơn người.
Thực hành
Quẻ Trung Phu dạy về lòng thành: trống mà thật, không ý riêng mà có lòng thật. Xét kỹ trước khi tin, tin thì một lòng; sống thật ở chỗ không ai thấy; giữ gốc vững trong lòng; một lòng với việc lớn; gắn người bằng lòng tin; đừng để tiếng to hơn người. Và xử người thì xét kỹ, chậm tay với điều không thể sửa lại.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Trung Phu: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Việc anh/chị hỏi cần lòng thành. Thật lòng với người, kể cả ở chỗ không ai thấy, thì người sẽ tin. Đừng hứa to hơn việc làm. Nếu phải xét xử, phán xét ai, hãy xét kỹ và khoan dung. Lòng thành có thể vượt được sông lớn.
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.