Có tiết độ thì hanh thông. Tiết chế đến mức khổ sở thì không thể giữ lâu.
Ý chính
Tan ra (quẻ Hoán) mãi thì phải có chừng. Chữ Tiết nghĩa gốc là cái đốt tre: cây tre mọc từng đốt, có đốt thì mới đứng thẳng, mới cao. Đời người cũng thế, có chừng mực thì mới đứng vững.
Nước ở trên đầm. Đầm chứa nước có giới hạn: ít quá thì cạn, nhiều quá thì tràn. Biết vừa đủ là tiết. Lời Thoán: trời đất có tiết mà bốn mùa thành; người cầm quyền đặt phép tắc có tiết độ thì không hao của, không hại dân.
Nhưng lời quẻ dặn ngay: "tiết chế đến khổ thì không giữ được". Tiết kiệm đến keo kiệt, kỷ luật đến khắc nghiệt, kiêng khem đến hành xác, thì không ai theo nổi, chính mình cũng không giữ được lâu.
Hình tượng
澤上有水,節。君子以制數度,議德行。Trạch thượng hữu thủy, Tiết. Quân tử dĩ chế số độ, nghị đức hạnh. Trên đầm có nước, là quẻ Tiết. Người quân tử noi theo mà đặt ra số lượng, mức độ, và bàn xét về đức hạnh.
Tiết độ phải cụ thể: tiêu bao nhiêu, làm bao lâu, nghỉ khi nào. Có con số, có mức độ thì mới giữ được. Và bàn xét đức hạnh: xem mình làm vậy có đúng không, có vừa không.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ CửuKhông ra khỏi sân trong
不出戶庭,無咎 – Bất xuất hộ đình, vô cữu. Không ra khỏi cửa trong sân nhà, không lỗi.
Lúc chưa nên đi thì ở yên. Đại Hệ Từ giải: loạn sinh ra từ lời nói; vua không kín thì mất bề tôi, bề tôi không kín thì mất thân; việc cơ mật không kín thì hại. Vì vậy người quân tử giữ kín mà không ra. Tiểu Tượng: biết lúc thông lúc tắc.
Lời khuyên: Lúc chưa đến thời, giữ kín, ở yên. Biết im lặng cũng là tiết độ.
Hào 2 · Cửu NhịKhông ra khỏi cổng
不出門庭,凶 – Bất xuất môn đình, hung. Không ra khỏi cổng ngoài, xấu.
Đã đến lúc nên đi mà vẫn ở lì, thì xấu. Tiết độ không phải là đứng im mãi. Tiểu Tượng: lỡ thời quá.
Lời khuyên: Thời đã đến mà cứ ngồi nhà vì sợ thì là bỏ lỡ. Biết lúc nào nên ra.
Hào 3 · Lục TamKhông tiết độ thì than thở
不節若,則嗟若,無咎 – Bất tiết nhược, tắc ta nhược, vô cữu. Không tiết độ thì sẽ phải than thở; tự mình chuốc lấy, trách ai.
Hào 3 không trung không chính, tiêu xài, ăn chơi không chừng mực, rồi phải than thở. Tiểu Tượng: lỗi ấy trách ai.
Lời khuyên: Không tiết chế thì hậu quả do mình. Đừng đổ lỗi cho ai.
Hào 4 · Lục TứYên với tiết độ
安節,亨 – An tiết, hanh. Yên ổn với tiết độ, hanh thông.
Hào 4 mềm, đúng chỗ, thuận theo người trên. Giữ tiết độ một cách tự nhiên, không gượng ép. Tiểu Tượng: thuận đạo người trên.
Lời khuyên: Khi chừng mực đã thành thói quen, mình sống yên mà không thấy gò bó.
Hào 5 · Cửu NgũTiết độ ngọt ngào
甘節,吉,往有尚 – Cam tiết, cát, vãng hữu thượng. Tiết độ mà vui vẻ, ngọt ngào, tốt; đi thì được khen.
Người đứng đầu trung chính, tự mình giữ chừng mực trước, vui vẻ mà làm, nên người dưới vui lòng theo. Tiểu Tượng: ở ngôi giữa.
Lời khuyên: Đặt quy tắc cho người khác thì mình làm trước, và làm vui vẻ. Người ta sẽ theo.
Hào 6 · Thượng LụcTiết độ khắc khổ
苦節,貞凶,悔亡 – Khổ tiết, trinh hung, hối vong. Tiết chế khắc khổ; cứ cố giữ thì xấu; biết sửa thì hết ăn năn.
Hào cuối tiết chế quá mức, khắc khổ, người không chịu nổi. Cố giữ thì hỏng. Nhưng nếu biết đó là quá mà sửa, thì hết hối. Tiểu Tượng: đạo cùng.
Lời khuyên: Kỷ luật quá khắt khe sẽ gãy. Thấy mình đang quá tay thì nới ra.
Thực hành
Quẻ Tiết dạy về chừng mực: như đốt tre giúp cây đứng thẳng. Đặt ra mức độ cụ thể; biết lúc nên im, lúc nên ra; không tiết chế thì tự chịu; để chừng mực thành thói quen; làm gương và làm vui vẻ; và đừng tiết chế đến khắc khổ.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Tiết: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Anh/chị cần chừng mực: trong chi tiêu, trong công việc, trong ăn uống, trong lời nói. Hãy đặt ra giới hạn cụ thể. Nhưng đừng khắc khổ quá, vì sẽ không giữ được lâu. Chừng mực vui vẻ mới là chừng mực bền.
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.