Ý chính
Lên mãi (quẻ Thăng) không dừng thì sẽ khốn. Chữ Khốn vẽ cây bị nhốt trong khung vuông, không vươn ra được. Hình quẻ: đầm ở trên, nước ở dưới, tức nước trong đầm đã rỉ hết xuống dưới, đầm cạn khô. Không còn nước, không còn sức sống.
Nhưng lời quẻ vẫn nói "hanh". Lời Thoán giải: hiểm mà vẫn vui (Khảm là hiểm, Đoài là vui); khốn mà không mất cái thông của mình, chỉ có người quân tử làm được thế. Thân thì khốn, nhưng đạo thì vẫn thông. Người thường gặp khốn thì sa ngã; người quân tử gặp khốn thì càng sáng.
"Có nói ra người ta cũng không tin": lúc khốn, mình nói gì người ta cũng nghĩ là biện bạch. Đừng phí lời. Cụ Phan nói: lúc khốn mà chuộng miệng lưỡi thì càng khốn.
Hình tượng
澤無水,困。君子以致命遂志。 Trạch vô thủy, Khốn. Quân tử dĩ trí mệnh toại chí. Đầm không có nước, là quẻ Khốn. Người quân tử noi theo mà đem cả tính mạng để thực hiện chí của mình.
Khi đã khốn đến cùng, không còn đường lui, thì giữ lấy cái chí. Thà mất mình chứ không mất chí. Đây là câu nặng nhất trong các lời Đại Tượng, nói về lúc phải chọn giữa thân và đạo.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ LụcNgồi khốn trên gốc cây
臀困于株木,入于幽谷,三歲不覿 – Đồn khốn vu chu mộc, nhập vu u cốc, tam tuế bất địch. Ngồi khốn trên gốc cây trụi, sa vào hang tối, ba năm không thấy ai.
Hào 1 yếu, ở chỗ thấp nhất, khốn mà không biết đường ra, càng chui vào chỗ tối. Tiểu Tượng: vào chỗ tối, không sáng.
Lời khuyên: Đang khốn, đừng tự giam mình trong bóng tối. Tìm ánh sáng, tìm người.
Hào 2 · Cửu NhịKhốn vì rượu thịt
困于酒食,朱紱方來,利用享祀。征凶,無咎 – Khốn vu tửu thực, chu phất phương lai, lợi dụng hưởng tự. Chinh hung, vô cữu. Khốn vì rượu thịt; dải áo đỏ (người quyền quý) sắp đến; nên dùng lòng thành như lúc tế lễ. Tự đi thì xấu, nhưng không lỗi.
Lạ: khốn mà lại vì rượu thịt. Ý là có cái ăn nhưng không có chỗ dùng tài, như người có tài mà ngồi không, ăn không. Người trên (hào 5) sắp đến tìm. Hãy giữ lòng thành chờ, đừng tự chạy đi cầu. Tiểu Tượng: giữ trung thì có mừng.
Lời khuyên: Có tài mà chưa được dùng, đừng tự chạy chọt. Giữ lòng thành, người biết sẽ đến.
Hào 3 · Lục TamKhốn vì đá, dựa vào gai
困于石,據于蒺藜,入于其宮,不見其妻,凶 – Khốn vu thạch, cứ vu tật lê, nhập vu kỳ cung, bất kiến kỳ thê, hung. Bị đá đè, dựa vào bụi gai; về đến nhà không thấy vợ; xấu.
Hào 3 yếu mà liều, tiến thì gặp đá cứng (hào 4), dựa thì dựa phải gai (hào 2), lui về nhà thì không còn ai. Đại Hệ Từ giải: không phải chỗ khốn mà khốn thì danh nhục; không phải chỗ dựa mà dựa thì thân nguy.
Lời khuyên: Khốn mà làm liều, dựa vào người không đáng dựa, thì mất cả chỗ về.
Hào 4 · Cửu TứĐến chậm chạp
來徐徐,困于金車,吝,有終 – Lai từ từ, khốn vu kim xa, lận, hữu chung. Đến chậm chạp, bị khốn bởi chiếc xe vàng; đáng tiếc, nhưng có kết quả.
Hào 4 muốn đến cứu hào 1, nhưng bị hào 2 (xe vàng, người có thế) chặn giữa, nên đến chậm. Đáng tiếc, nhưng lòng thật thì cuối cùng vẫn đến được. Tiểu Tượng: chí ở người dưới.
Lời khuyên: Muốn giúp người mà bị cản, cứ kiên trì. Chậm nhưng đến.
Hào 5 · Cửu NgũBị cắt mũi chặt chân
劓刖,困于赤紱,乃徐有說,利用祭祀 – Tị nguyệt, khốn vu xích phất, nãi từ hữu duyệt, lợi dụng tế tự. Bị cắt mũi, chặt chân; khốn vì người mặc dải áo đỏ; thong thả rồi sẽ vui; nên giữ lòng thành như lúc tế lễ.
Người đứng đầu bị bó từ trên (hào 6) đến dưới (hào 4), như bị thương cả hai đầu. Bề tôi không giúp được. Nhưng giữ đức trung, thong thả, lòng thành, thì rồi sẽ thoát. Tiểu Tượng: chí chưa được; nhờ trung thẳng mà có vui; nhận được phúc.
Lời khuyên: Người đứng đầu gặp khốn, đừng vội. Giữ lòng thành, thong thả tìm người giúp.
Hào 6 · Thượng LụcKhốn vì dây sắn
困于葛藟,于臲卼,曰動悔。有悔,征吉 – Khốn vu cát lũy, vu niết ngột, viết động hối. Hữu hối, chinh cát. Bị dây sắn dây leo quấn, đứng chênh vênh; tự bảo "động thì hối". Biết hối mà đi thì tốt.
Khốn đến cùng, nhưng cái bó chỉ là dây leo, dứt ra được. Cái khó lớn nhất là lòng sợ: "động thì hối". Nếu biết mình sai, dám bước đi thì thoát. Tiểu Tượng: biết hối mà đi thì tốt.
Lời khuyên: Đến cùng đường thì cái trói mình nhiều khi chỉ là nỗi sợ. Dám bước là thoát.