Tỉnh, cải ấp bất cải tỉnh, vô táng vô đắc, vãng lai tỉnh tỉnh. Hất chí diệc vị duật tỉnh, luy kỳ bình, hung.
Cái giếng: làng có thể dời đi mà giếng không dời; múc không cạn, để không đầy; người đi kẻ lại đều dùng giếng. Gàu sắp kéo lên đến miệng mà dây chưa ra khỏi giếng, làm vỡ bình, xấu.
Ý chính
Khốn ở trên (quẻ Khốn) thì tất quay về dưới, về chỗ gốc. Giếng là chỗ thấp nhất mà nuôi người nhiều nhất. Hình quẻ: gỗ (Tốn) ở dưới nước (Khảm), như cái gàu gỗ thả xuống giếng múc nước lên.
Cái giếng có mấy đức. Làng dời đi, giếng vẫn ở đó: bền, không đổi. Múc bao nhiêu cũng không cạn, không múc cũng không tràn: điều độ. Ai đến cũng được dùng, không phân biệt: công bằng. Cụ Phan nói: đạo nuôi người của thánh hiền như giếng, không bao giờ cạn.
Nhưng lời quẻ cảnh báo một điều: gàu kéo gần lên tới miệng mà đứt dây, vỡ bình, thì công cốc. Việc tốt mà làm không tới nơi thì như không làm.
Hình tượng
木上有水,井。君子以勞民勸相。Mộc thượng hữu thủy, Tỉnh. Quân tử dĩ lao dân khuyến tương. Trên gỗ có nước, là quẻ Tỉnh. Người quân tử noi theo mà an ủi dân, khuyên dân giúp đỡ lẫn nhau.
Cây hút nước từ dưới đất lên tận ngọn, nuôi cả cây. Người lãnh đạo phải chăm lo cho dân, và khuyến khích người với người giúp nhau, như cả làng chung một giếng, cùng giữ giếng sạch.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ LụcGiếng bùn không ai uống
井泥不食,舊井無禽 – Tỉnh nê bất thực, cựu tỉnh vô cầm. Giếng đầy bùn không ai uống; giếng cũ bỏ hoang đến chim cũng không tới.
Hào 1 ở đáy giếng, bùn lắng, không dùng được. Người không tu dưỡng thì như giếng bùn, không ai tìm đến. Tiểu Tượng: bị thời bỏ.
Lời khuyên: Không trau dồi bản thân thì như giếng bỏ hoang. Hãy giữ cho mình trong.
Hào 2 · Cửu NhịGiếng chỉ đủ cho cá nhỏ
井谷射鮒,甕敝漏 – Tỉnh cốc xạ phụ, úng tệ lậu. Nước giếng chỉ rỉ ra như khe, đủ cho con cá diếc; cái vò thủng, nước rò hết.
Hào 2 có tài (dương), nhưng không có người trên kéo lên (không ứng với hào 5), nên tài chỉ chảy xuống dưới, dùng vào việc nhỏ. Tiểu Tượng: không có người cùng giúp.
Lời khuyên: Có tài mà không ai dùng thì phí. Tìm người biết dùng mình.
Hào 3 · Cửu TamGiếng sạch mà không ai uống
井渫不食,為我心惻。可用汲,王明,並受其福 – Tỉnh tiết bất thực, vi ngã tâm trắc. Khả dụng cấp, vương minh, tịnh thụ kỳ phúc. Giếng đã sạch mà không ai uống, làm lòng ta xót. Có thể múc được; vua mà sáng suốt thì cả vua lẫn dân đều được phúc.
Hào 3 là người tài đức đã đủ, như giếng sạch, nhưng chưa được dùng. Người qua đường cũng phải tiếc. Nếu người trên sáng suốt, dùng người ấy, thì cả nước được nhờ. Tiểu Tượng: người đi đường cũng xót.
Lời khuyên: Đã sẵn sàng mà chưa được dùng, đừng nản. Giếng sạch rồi sẽ có người tìm đến.
Hào 4 · Lục TứXây thành giếng
井甃,無咎 – Tỉnh trứu, vô cữu. Xây sửa thành giếng, không lỗi.
Hào 4 mềm, chưa đủ tài để nuôi người, nhưng biết lo xây sửa giếng, giữ cho giếng không sụt. Tu sửa bản thân cũng là việc cần. Tiểu Tượng: sửa giếng.
Lời khuyên: Chưa làm được việc lớn thì sửa sang bản thân. Đó là chuẩn bị cho lúc được dùng.
Hào 5 · Cửu NgũGiếng trong, nước mát
井冽,寒泉食 – Tỉnh liệt, hàn tuyền thực. Giếng trong, nước suối mát, người ta uống.
Người đứng đầu trung chính, như giếng nước trong, mát, ai cũng được uống. Đây là lúc đạo nuôi người được thi hành. Tiểu Tượng: trung chính.
Lời khuyên: Người lãnh đạo tốt như giếng trong: ai cũng được nhờ, không phân biệt.
Hào 6 · Thượng LụcGiếng không đậy
井收勿幕,有孚元吉 – Tỉnh thu vật mạc, hữu phu nguyên cát. Kéo nước lên rồi, đừng đậy nắp giếng; có lòng thành thì rất tốt.
Cuối cùng, nước đã lên tới miệng giếng. Đừng đậy lại, đừng giữ riêng; để ai cũng múc được. Đó là lúc công nuôi người trọn vẹn. Tiểu Tượng: thành công lớn.
Lời khuyên: Cái mình có, hãy để mọi người cùng dùng. Đừng đóng nắp giếng.
Thực hành
Quẻ Tỉnh dạy làm người như cái giếng: bền vững, điều độ, ai đến cũng được nhờ. Giữ mình trong như giếng sạch; có tài thì tìm chỗ dùng; chưa được dùng thì tu sửa bản thân; được dùng thì nuôi người không phân biệt; có rồi thì đừng đóng nắp. Và việc tốt phải làm cho tới nơi, đừng để đứt dây gàu ở miệng giếng.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Tỉnh: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Hãy làm một nguồn nuôi người: bền bỉ, đều đặn, công bằng. Nếu anh/chị chưa được dùng, hãy giữ mình trong sạch và tu sửa bản thân. Nếu đã có, hãy chia sẻ, đừng đóng nắp. Và việc gì đã làm thì làm cho tới nơi, đừng bỏ dở khi sắp xong.
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.