Quyết dứt (quẻ Quải) xong thì sẽ gặp cái mới. Cấu là gặp gỡ bất ngờ, không hẹn trước. Quải dẹp được hào âm cuối cùng ở trên; nhưng ngay lập tức một hào âm mới lại sinh ra ở dưới cùng. Đó là quẻ Cấu: năm hào dương, một hào âm mới nhú.
Một hào âm mà gặp cả năm hào dương, như một người con gái đi lại với năm người đàn ông. Lời quẻ nói "người con gái mạnh quá, đừng cưới". Ý không phải là chê phụ nữ, mà theo cách nói tượng trưng của Kinh: cái âm (cái tiểu nhân, cái xấu) tuy mới nhú mà đã có thế mạnh, sẽ lớn dần lên. Đừng gắn bó với nó. Lời Thoán: không thể cùng nó lâu dài.
Nhưng Cấu cũng có mặt tốt. Lời Thoán nói: trời đất gặp nhau thì muôn vật đều rõ đẹp; cứng gặp được trung chính thì đạo đi khắp thiên hạ. Gặp gỡ đúng thì tốt lắm. Vấn đề là phân biệt được cái gặp nào nên gắn, cái nào nên tránh.
Hình tượng
天下有風,姤。后以施命誥四方。Thiên hạ hữu phong, Cấu. Hậu dĩ thi mệnh cáo tứ phương. Dưới trời có gió, là quẻ Cấu. Bậc vua noi theo mà ban mệnh lệnh, báo khắp bốn phương.
Gió đi khắp nơi dưới trời, chạm vào mọi vật. Người cầm quyền dùng lời ban ra để đến được với mọi người, như gió. Lời nói rõ ràng, đến tận nơi, là cách gặp dân.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ LụcBuộc vào cọc sắt
繫于金柅,貞吉。有攸往,見凶。羸豕孚蹢躅 – Hệ vu kim nỉ, trinh cát. Hữu du vãng, kiến hung. Luy thỉ phu trịch trục. Buộc vào cái cọc hãm bằng sắt, giữ chính thì tốt. Nếu để nó đi thì thấy xấu. Con lợn gầy mà vẫn chắc chắn sẽ giẫy giụa.
Hào âm mới nhú, còn yếu như con lợn gầy. Nhưng lợn gầy cũng sẽ giẫy, sẽ lớn, sẽ phá. Phải buộc nó lại ngay từ đầu, chắc như buộc vào cọc sắt. Tiểu Tượng: đạo mềm bị kéo giữ lại.
Lời khuyên: Một thói xấu, một mầm sai mới nhú thì chặn ngay. Đừng nghĩ nó yếu mà để mặc.
Hào 2 · Cửu NhịTrong bọc có cá
包有魚,無咎,不利賓 – Bao hữu ngư, vô cữu, bất lợi tân. Trong bọc có cá, không lỗi; không nên để đến tay khách.
Hào 2 ở sát hào 1, gặp nó trước. Giữ nó lại trong tay mình (như giữ cá trong bọc), quản lý được thì không lỗi. Đừng để nó lan ra người khác. Tiểu Tượng: theo nghĩa thì không để đến khách.
Lời khuyên: Cái xấu mình phát hiện trước thì mình xử lý, đừng để nó lan ra ngoài.
Hào 3 · Cửu TamNgồi không yên, đi không tới
臀無膚,其行次且,厲,無大咎 – Đồn vô phu, kỳ hành tư thư, lệ, vô đại cữu. Mông không có da, đi thì chập chững; nguy, nhưng không có lỗi lớn.
Hào 3 muốn đến với hào 1 nhưng bị hào 2 chặn, không gặp được. Ngồi không yên, đi không tới, khó chịu. Nhưng chính vì không gặp được cái xấu nên không mắc lỗi lớn. Tiểu Tượng: đi mà chưa bị lôi kéo.
Lời khuyên: Có lúc không đạt được điều mình muốn lại là may, vì điều ấy không tốt cho mình.
Hào 4 · Cửu TứBọc không có cá
包無魚,起凶 – Bao vô ngư, khởi hung. Bọc không có cá, dấy lên thì xấu.
Hào 4 lẽ ra ứng với hào 1, nhưng hào 1 đã đi với hào 2. Người dưới bỏ mình mà đi, vì mình không gần dân. Nếu dấy lên tranh giành thì xấu. Tiểu Tượng: xa dân.
Lời khuyên: Người dưới bỏ đi là vì mình đã xa họ. Đừng giành giật, hãy xem lại mình.
Hào 5 · Cửu NgũLá kỷ che quả dưa
以杞包瓜,含章,有隕自天 – Dĩ kỷ bao qua, hàm chương, hữu vẫn tự thiên. Lấy lá cây kỷ bọc quả dưa; ngậm giữ cái đẹp bên trong; sẽ có điều từ trời rơi xuống.
Quả dưa ở dưới thấp, dễ thối (cái âm đang lớn). Cây kỷ cao lớn che chở cho nó, giữ nó không hỏng. Người đứng đầu trung chính, dùng đức bao bọc cả kẻ yếu kém, giữ cái đẹp trong lòng, không phô ra. Làm hết sức người, phần còn lại là trời. Tiểu Tượng: chí không bỏ mệnh trời.
Lời khuyên: Người lãnh đạo bao dung cả người kém, giữ đức trong lòng. Làm hết phần mình, phần còn lại để thời gian.
Hào 6 · Thượng CửuGặp bằng sừng
姤其角,吝,無咎 – Cấu kỳ giác, lận, vô cữu. Gặp nhau bằng sừng, đáng tiếc, nhưng không lỗi.
Hào cuối ở trên cao, cứng như sừng, không chịu gặp ai. Cô độc thì đáng tiếc, nhưng vì không gặp cái xấu nên không lỗi. Tiểu Tượng: ở trên cùng nên cùng đường mà tiếc.
Lời khuyên: Cứng nhắc quá thì không ai đến gần. Tránh được cái xấu, nhưng cũng mất cái tốt.
Thực hành
Quẻ Cấu dạy cách đối diện với những cuộc gặp gỡ: phân biệt gặp đúng và gặp sai. Chặn cái xấu ngay khi nó mới nhú; tự xử lý, đừng để lan; có khi không đạt được lại là may; người dưới bỏ đi thì xem lại mình; bao dung mà giữ đức trong lòng; nhưng đừng cứng như sừng đến mức không ai đến gần.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Cấu: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Anh/chị sắp gặp hoặc vừa gặp một người, một việc, một cơ hội bất ngờ. Hãy cẩn thận xem nó có thật sự tốt không. Nếu có dấu hiệu xấu dù nhỏ, chặn ngay từ đầu. Đừng vội gắn bó lâu dài. Nhưng cũng đừng khép kín đến mức bỏ lỡ cái tốt.
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.