Nhìn: như lúc rửa tay sắp tế mà chưa dâng lễ, lòng thành kính hiện ra nghiêm trang.
Ý chính
Chữ Quan có hai cách đọc, hai nghĩa: "quan" là nhìn, xem xét; "quán" là được người khác nhìn vào, làm cái để người ta trông. Quẻ có hai hào dương ở trên cao, bốn hào âm ở dưới ngước lên nhìn. Người ở trên là tấm gương; người ở dưới nhìn vào mà học theo.
Lời quẻ lấy hình ảnh lễ tế. Lúc người chủ tế rửa tay, chưa dâng lễ vật, là lúc lòng thành kính nhất, cả buổi lễ nghiêm trang nhất. Đến lúc dâng lễ thì đã có nghi thức, lòng thành dễ bị lẫn vào hình thức. Người làm gương cho người khác phải giữ được cái thành kính ấy mãi: không phải bằng lễ nghi, mà bằng sự thật lòng hiện ra trên nét mặt.
Lời Thoán nói: người dưới nhìn mà tự cảm hóa. Không cần ra lệnh, không cần răn đe.
Hình tượng
風行地上,觀。先王以省方觀民設教。Phong hành địa thượng, Quan. Tiên vương dĩ tỉnh phương, quan dân, thiết giáo. Gió đi trên mặt đất, là quẻ Quan. Các vua đời trước noi theo mà đi xem xét các phương, nhìn đời sống của dân, rồi đặt ra cách giáo hóa.
Gió thổi khắp mặt đất, đến đâu cũng chạm. Người cầm quyền phải đi khắp nơi, tận mắt thấy dân sống thế nào, rồi mới đặt ra phép tắc cho hợp. Ngồi một chỗ mà đặt luật thì luật không hợp với người.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ LụcNhìn như trẻ con
童觀,小人無咎,君子吝 – Đồng quan, tiểu nhân vô cữu, quân tử lận. Nhìn như trẻ con; với người thường thì không lỗi, với người quân tử thì đáng tiếc.
Hào 1 ở xa người làm gương nhất, nhìn nông cạn, chỉ thấy bề ngoài. Người bình thường nhìn thế thì cũng được. Nhưng người có trách nhiệm mà nhìn thế thì đáng hổ.
Lời khuyên: Đừng chỉ nhìn bề mặt sự việc. Càng có trách nhiệm, càng phải nhìn sâu.
Hào 2 · Lục NhịNhìn qua khe cửa
闚觀,利女貞 – Khuy quan, lợi nữ trinh. Nhìn trộm qua khe cửa; với người con gái giữ nết thì được.
Thời xưa phụ nữ ở trong nhà, chỉ nhìn ra qua khe cửa, nên nhìn hẹp. Người làm việc lớn mà nhìn hẹp như thế thì Tiểu Tượng nói: cũng đáng xấu hổ. (Đây là cách nói của xã hội xưa; ý chính là đừng nhìn đời qua một khe hẹp.)
Lời khuyên: Đừng hiểu chuyện qua một góc nhìn hẹp, qua vài lời kể. Tìm hiểu cho đủ.
Hào 3 · Lục TamNhìn lại mình để tiến lui
觀我生,進退 – Quan ngã sinh, tiến thoái. Nhìn lại việc mình làm, để biết nên tiến hay lui.
Hào 3 ở giữa, chưa lên được trên mà cũng không còn ở dưới. Lúc ấy nên nhìn lại chính mình: mình đã làm được gì, mình có đủ sức không, rồi quyết tiến hay lui. Tiểu Tượng: chưa mất đạo.
Lời khuyên: Đứng ở ngã ba, đừng nhìn người khác mà quyết. Hãy nhìn lại việc mình đã làm.
Hào 4 · Lục TứXem ánh sáng của nước
觀國之光,利用賓于王 – Quan quốc chi quang, lợi dụng tân vu vương. Xem ánh sáng của nước, nên làm khách của vua.
Hào 4 ở sát người đứng đầu tài đức (hào 5), thấy rõ cái hay của cả nước. Người hiền ở chỗ này nên ra giúp, được người trên đãi như khách quý. Tiểu Tượng: chuộng làm khách.
Lời khuyên: Gặp được người lãnh đạo tốt, môi trường tốt, hãy góp sức. Đó là lúc tài mình được dùng.
Hào 5 · Cửu NgũNhìn việc mình qua dân
觀我生,君子無咎 – Quan ngã sinh, quân tử vô cữu. Nhìn lại việc mình làm; là người quân tử thì không lỗi.
Người đứng đầu cũng phải nhìn lại mình, nhưng nhìn bằng cách nào? Tiểu Tượng trả lời: "nhìn dân". Dân sống tốt hay xấu, thuần hậu hay gian dối, chính là tấm gương phản chiếu người cầm quyền.
Lời khuyên: Muốn biết mình lãnh đạo thế nào, hãy nhìn những người dưới quyền mình đang sống, đang làm thế nào.
Hào 6 · Thượng CửuĐược người nhìn vào
觀其生,君子無咎 – Quan kỳ sinh, quân tử vô cữu. Người ta nhìn vào việc mình làm; là người quân tử thì không lỗi.
Hào cuối đã ở ngoài việc, không còn chức vụ, nhưng vẫn được mọi người nhìn vào làm gương. Tiểu Tượng: chí chưa được yên, tức vẫn phải giữ mình, không được lơi.
Lời khuyên: Dù không còn ở vị trí nào, người ta vẫn nhìn mình. Hãy sống sao cho đáng nhìn.
Thực hành
Quẻ Quan dạy hai việc: biết nhìn, và đáng để người nhìn. Nhìn thì đừng nông như trẻ con, đừng hẹp như qua khe cửa; hãy nhìn lại mình trước khi tiến lui; nhìn ra cái hay của thời mình để góp sức. Người ở trên thì nhìn mình qua đời sống người dưới, và giữ lòng thành kính như lúc rửa tay trước lễ, để người dưới nhìn vào mà tự đổi theo.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Quan: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Đây là lúc nên quan sát nhiều hơn hành động. Hãy nhìn rộng, nhìn sâu, đừng kết luận vội. Nhìn lại chính mình trước khi quyết tiến hay lui. Nếu anh/chị đang ở vị trí được người khác nhìn vào, hãy giữ lòng thật và làm gương, vì người ta học theo việc làm nhiều hơn lời nói.
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.