Cắn cho khép lại thì hanh thông; lợi về việc dùng hình ngục.
Ý chính
Phệ là cắn, hạp là khép lại. Nhìn hình quẻ như cái miệng: hào dưới cùng và hào trên cùng là hai hàm, ở giữa là hào âm (răng, miệng trống), nhưng có một hào dương (hào 4) chặn ngang như miếng xương mắc trong miệng. Có vật chắn thì hai hàm không khép được. Phải cắn cho đứt thì miệng mới khép, mọi việc mới thông.
Trong một tập thể, "vật chắn" là kẻ gian, kẻ phá, cái sai làm trên dưới không thông với nhau. Cách cắn đứt nó là pháp luật, hình phạt. Vì vậy quẻ nói "lợi dụng ngục".
Sấm là uy, chớp là sáng. Xử việc phải có cả hai: sáng suốt để thấy rõ đúng sai, và có uy để quyết. Sáng mà không uy thì biết mà không làm; uy mà không sáng thì dễ xử oan. Người đứng đầu quẻ (hào 5) lại mềm mỏng, giữ đức trung: xử việc nghiêm mà không tàn nhẫn.
Hình tượng
雷電,噬嗑。先王以明罰敕法。Lôi điện, Phệ hạp. Tiên vương dĩ minh phạt sắc pháp. Sấm và chớp, là quẻ Phệ Hạp. Các vua đời trước noi theo mà làm sáng rõ hình phạt, ban bố rõ ràng luật pháp.
"Minh phạt" là phạt cho rõ ràng: tội nào phạt nấy, ai cũng biết. "Sắc pháp" là ban luật cho nghiêm, để dân biết mà tránh. Luật mà mập mờ thì kẻ xấu lách được, người ngay sợ hãi.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ CửuCùm chân, mất ngón
屨校滅趾,無咎 – Lý hiệu diệt chỉ, vô cữu. Đeo cùm ở chân, che mất ngón chân, không lỗi.
Hào 1 là người mới phạm lỗi nhỏ, bị phạt nhẹ ở chân. Phạt sớm như thế để người ấy dừng lại, không đi tiếp vào đường xấu. Tiểu Tượng: không đi nữa. Đại Hệ Từ nói: phạt nhỏ mà răn lớn, đó là phúc cho kẻ tiểu nhân.
Lời khuyên: Lỗi nhỏ thì nhắc ngay, phạt nhẹ ngay. Để lâu thì thành lỗi lớn.
Hào 2 · Lục NhịCắn thịt mềm, ngập mũi
噬膚滅鼻,無咎 – Phệ phu diệt tỵ, vô cữu. Cắn miếng thịt mềm, ngập cả mũi, không lỗi.
Hào 2 trung chính, xử việc dễ như cắn thịt mềm. Nhưng nó cưỡi trên hào 1 cứng đầu, nên phải cắn sâu, mạnh tay một chút. Mạnh tay với kẻ cứng đầu thì không lỗi.
Lời khuyên: Với người cố chấp, có lúc phải cứng rắn hơn bình thường. Miễn là mình ngay.
Hào 3 · Lục TamCắn thịt khô, gặp độc
噬腊肉,遇毒,小吝,無咎 – Phệ tích nhục, ngộ độc, tiểu lận, vô cữu. Cắn thịt khô cứng, gặp chất độc; hơi đáng tiếc, nhưng không lỗi.
Hào 3 không ở đúng chỗ, tài lại yếu, phải xử một việc khó và cũ (thịt khô để lâu). Người bị xử không phục, quay lại oán ghét. Nhưng việc mình làm vẫn đúng, nên không lỗi lớn.
Lời khuyên: Xử việc cũ, việc khó, có thể bị oán. Cứ làm đúng, chịu chút phiền.
Hào 4 · Cửu TứCắn xương khô, được tên vàng
噬乾胏,得金矢,利艱貞,吉 – Phệ can tỷ, đắc kim thỉ, lợi gian trinh, cát. Cắn miếng thịt khô dính xương, được mũi tên đồng; lợi về biết khó mà giữ chính, tốt.
Đây là việc khó nhất, như cắn xương. Muốn cắn được phải cứng như kim loại, thẳng như mũi tên. Kinh dặn thêm: biết khó mà giữ chính. Tiểu Tượng: chưa được sáng rộng, tức vẫn còn phải cố gắng.
Lời khuyên: Gặp việc khó nhất, hãy vừa cứng rắn vừa ngay thẳng, và đừng chủ quan.
Hào 5 · Lục NgũCắn thịt khô, được vàng
噬乾肉,得黃金,貞厲,無咎 – Phệ can nhục, đắc hoàng kim, trinh lệ, vô cữu. Cắn thịt khô, được vàng; giữ chính và biết lo thì không lỗi.
Người đứng đầu mềm mỏng, nhưng giữ đức trung (màu vàng là màu của trung) và có lòng cứng rắn (kim loại). Xử việc lớn mà vừa nghiêm vừa nhân. Kinh dặn: dù đúng vẫn phải lo, sợ mình xử sai. Tiểu Tượng: được đúng mực.
Lời khuyên: Ở vị trí xử người khác, hãy luôn lo sợ mình sai. Cái lo ấy giữ cho mình công bằng.
Hào 6 · Thượng CửuCùm cổ, mất tai
何校滅耳,凶 – Hạ hiệu diệt nhĩ, hung. Đeo gông ở cổ, che mất tai, xấu.
Đến cuối, kẻ phạm tội lớn không chịu sửa, tội chồng tội, đến mức phải đeo gông. Tiểu Tượng: tai nghe mà không sáng, tức không chịu nghe lời răn từ sớm. Đại Hệ Từ: điều ác không chất lên thì không đủ để diệt thân.
Lời khuyên: Đừng bỏ ngoài tai những lời nhắc nhỏ. Lỗi chồng lỗi thì đến lúc không cứu được.
Thực hành
Quẻ Phệ Hạp dạy cách xử cái sai: phải cắn cho đứt thì mới thông. Xử phải sáng suốt và quyết đoán, luật phải rõ ràng. Phạt sớm khi lỗi còn nhỏ; mạnh tay với kẻ cố chấp; chịu bị oán khi làm đúng; gặp việc khó thì cứng và thẳng; ở trên thì nghiêm mà nhân, luôn lo mình xử sai. Còn với chính mình: nghe lời nhắc từ sớm, đừng để lỗi chồng lỗi.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Phệ Hạp: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Có một trở ngại, một người, hay một cái sai đang chắn giữa, làm việc không thông. Đừng né tránh. Hãy xem cho rõ, rồi quyết dứt khoát, theo quy tắc rõ ràng. Xử sớm khi còn nhỏ. Và giữ lòng công bằng, đừng xử theo cơn giận.
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.