Trang sức thì hanh thông, nhưng chỉ lợi chút ít khi đi làm việc.
Ý chính
Sau khi cắn đứt cái chắn (quẻ Phệ Hạp), mọi thứ khép lại, hợp nhau. Người hợp với người thì cần có lễ nghi, có văn vẻ cho đẹp. Vì vậy sau Phệ Hạp là Bí. Chữ Bí nghĩa là trang sức, tô điểm, văn vẻ.
Lửa ở dưới chân núi soi lên, làm cây cỏ trên núi sáng đẹp. Nhưng lửa dưới chân núi chỉ soi được một vùng nhỏ. Vì vậy lời quẻ nói: trang sức thì tốt, nhưng chỉ "lợi nhỏ". Cái làm nên việc lớn là thực chất, không phải vẻ ngoài.
Lời Thoán có một câu nổi tiếng: "Xem văn vẻ của trời để biết thời biến đổi; xem văn vẻ của người để giáo hóa thiên hạ." Hai chữ "nhân văn" mà ta dùng ngày nay bắt nguồn từ đây: cái đẹp của con người là lễ nghĩa, văn hóa, cách sống với nhau.
Hình tượng
山下有火,賁。君子以明庶政,無敢折獄。Sơn hạ hữu hỏa, Bí. Quân tử dĩ minh thứ chính, vô cảm chiết ngục. Dưới núi có lửa, là quẻ Bí. Người quân tử noi theo mà làm sáng rõ các việc chính sự thường ngày, nhưng không dám dùng vẻ ngoài để xử án.
Lửa soi được những việc nhỏ, thường ngày, nên dùng văn vẻ để làm các việc ấy cho đẹp, cho có thứ tự. Nhưng việc xử kiện là việc hệ trọng đến sống chết, phải xét thực chất, không thể vì lời lẽ hay, vẻ ngoài đẹp mà quyết.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ CửuTrang sức ở chân, bỏ xe đi bộ
賁其趾,舍車而徒 – Bí kỳ chỉ, xả xa nhi đồ. Trang sức ở ngón chân, bỏ xe mà đi bộ.
Hào 1 ở dưới thấp, chỉ làm đẹp cái chân của mình, tức giữ cho bước đi ngay thẳng. Có xe sang mà ngồi lên thì sai nghĩa, nên thà đi bộ. Tiểu Tượng: theo nghĩa thì không ngồi xe.
Lời khuyên: Đừng nhận cái sang trọng không đáng của mình. Đi bộ ngay thẳng đẹp hơn ngồi xe trái đạo.
Hào 2 · Lục NhịTrang sức bộ râu
賁其須 – Bí kỳ tu. Tô điểm cho bộ râu.
Râu mọc theo cằm, cằm động thì râu động. Hào 2 đi theo hào 3 ở trên mà làm đẹp. Trang sức là thứ đi theo thực chất, không tự đứng một mình. Tiểu Tượng: cùng người trên mà dấy lên.
Lời khuyên: Hình thức phải đi theo nội dung. Đừng làm đẹp một thứ không có gốc.
Hào 3 · Cửu TamĐẹp đẽ, mượt mà
賁如濡如,永貞吉 – Bí như, nhu như, vĩnh trinh cát. Đẹp đẽ, mượt mà, giữ chính lâu dài thì tốt.
Hào 3 được hai hào âm hai bên tô điểm, đẹp đẽ, thấm đẫm. Nhưng đẹp quá thì dễ say. Kinh dặn: giữ chính lâu dài. Tiểu Tượng: cuối cùng không ai lấn được.
Lời khuyên: Khi đang được khen, được tô điểm, đừng say. Giữ cái chính của mình lâu dài mới là đẹp thật.
Hào 4 · Lục TứTrắng muốt, ngựa trắng bay
賁如皤如,白馬翰如,匪寇婚媾 – Bí như, bà như, bạch mã hàn như, phỉ khấu hôn cấu. Trang sức mà trắng trơn, ngựa trắng phi như bay; không phải giặc, mà là người đến cầu hôn.
Hào 4 ứng với hào 1, muốn đến với nhau nhưng bị hào 3 chắn giữa, nên còn ngờ. Nó bỏ hết trang sức, chỉ giữ màu trắng trong, phi ngựa trắng đến. Người kia tưởng là giặc, hóa ra là bạn đời. Tiểu Tượng: cuối cùng không có gì đáng trách.
Lời khuyên: Khi bị ngờ vực, hãy đến bằng sự giản dị và thật lòng. Người ta sẽ hiểu.
Hào 5 · Lục NgũTrang sức nơi vườn đồi
賁于丘園,束帛戔戔,吝,終吉 – Bí vu khâu viên, thúc bạch tiên tiên, lận, chung cát. Trang sức nơi vườn đồi, bó lụa mỏng manh; có vẻ hẹp hòi, nhưng cuối cùng tốt.
Người đứng đầu không tô điểm cung điện, mà chăm lo vườn ruộng, tức cái gốc của dân. Lễ vật chỉ là bó lụa nhỏ, trông keo kiệt. Nhưng cái tiết kiệm ấy làm nên cái tốt bền lâu. Tiểu Tượng: có điều mừng.
Lời khuyên: Đừng chi tiêu cho bề ngoài. Đầu tư vào cái gốc thì lúc đầu trông nghèo, về sau mới thịnh.
Hào 6 · Thượng CửuTrang sức bằng màu trắng
白賁,無咎 – Bạch bí, vô cữu. Lấy màu trắng làm trang sức, không lỗi.
Trang sức đến cùng thì trở về mộc mạc. Màu trắng là màu không màu, là thực chất trơn. Đó là cái đẹp cao nhất. Tiểu Tượng: ở trên mà được chí.
Lời khuyên: Đẹp nhất là lúc không cần tô vẽ gì nữa. Hãy để thực chất tự nói.
Thực hành
Quẻ Bí dạy về hình thức và thực chất. Hình thức đẹp làm cuộc sống có văn vẻ, có lễ nghĩa, nên không thể bỏ. Nhưng hình thức phải theo thực chất, đừng nhận cái sang không đáng, đừng say vì được khen, đừng dùng vẻ ngoài để xét việc hệ trọng. Và cái đẹp cao nhất là trở về mộc mạc: thật lòng, giản dị, không cần tô vẽ.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Bí: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Việc anh/chị hỏi liên quan đến hình thức, vẻ ngoài, cách trình bày. Làm đẹp là tốt, nhưng chỉ lợi nhỏ. Hãy đầu tư vào thực chất trước. Đừng để vẻ ngoài che lấp nội dung, và đừng quyết việc lớn dựa trên vẻ ngoài của người hay việc.
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.