Quẻ 18 / 64

Cổ Sửa cái hư hỏng

Sơn Phong Cổ 蠱 · trên Cấn (núi), dưới Tốn (gió)

“Cái hỏng để lâu sinh sâu mọt; sửa thì phải dám, phải xét trước tính sau, và sửa bằng lòng kính chứ không bằng lòng chê.”

Gieo quẻ

Lời quẻ

蠱,元亨,利涉大川。先甲三日,後甲三日。

Cổ, nguyên hanh, lợi thiệp đại xuyên. Tiên giáp tam nhật, hậu giáp tam nhật.

Sửa cái hư hỏng thì rất hanh thông, lợi cho việc vượt sông lớn. Trước ngày Giáp ba ngày, sau ngày Giáp ba ngày.

Ý chính

Chữ Cổ (蠱) viết bằng chữ "trùng" (sâu bọ) trên chữ "mãnh" (cái bát): bát đựng thức ăn để lâu sinh sâu. Nghĩa là cái gì để lâu không chăm thì hư hỏng. Quẻ đứng sau quẻ Tùy: người ta theo nhau vui vẻ mãi thì sinh lười, sinh nếp xấu, tất có việc phải sửa. Vì vậy Tự quái nói: "Cổ là việc."

Hình quẻ: gió thổi dưới chân núi, bị núi chặn lại, quẩn quanh, cây cỏ héo úa. Cũng là người trên thì cứng mà đứng yên, người dưới thì mềm mà chỉ biết chiều. Trên không làm, dưới không dám nói, thì việc hỏng.

Nhưng lời quẻ lại nói "rất hanh thông". Vì sao? Vì có hỏng thì có sửa, mà sửa được thì lại thông. Có hai điều cần: một là dám làm (lợi vượt sông lớn); hai là "trước Giáp ba ngày, sau Giáp ba ngày", tức trước khi sửa phải tìm hiểu kỹ vì sao hỏng, sau khi sửa phải tính xem về sau sẽ ra sao. Ngày Giáp là ngày đầu trong mười can, tượng cho lúc bắt đầu cái mới.

Hình tượng

山下有風,蠱。君子以振民育德。 Sơn hạ hữu phong, Cổ. Quân tử dĩ chấn dân dục đức. Dưới núi có gió, là quẻ Cổ. Người quân tử noi theo mà làm cho dân phấn chấn, và nuôi dưỡng đức.

Gió thổi làm mọi vật lay động; núi đứng vững làm chỗ dựa. Muốn sửa một tập thể đã trì trệ, phải làm hai việc: khuấy động cho mọi người thức dậy, và bồi dưỡng cái gốc là đạo đức, nếp sống. Cụ Phan liên hệ với việc giáo dục: sửa xã hội trước hết là sửa con người.

Sáu hào

Hào đọc từ dưới lên.

Hào 1 · Sơ LụcSửa việc hỏng của cha

幹父之蠱,有子,考無咎,厲終吉 – Cán phụ chi cổ, hữu tử, khảo vô cữu, lệ, chung cát. Sửa việc hỏng của cha; có người con như thế thì cha không lỗi; dù nguy nhưng cuối cùng tốt.

Cái hỏng mới chớm, sửa còn dễ. Người con sửa lại việc cha để lại, không phải để chê cha mà để cha khỏi mang tiếng. Tiểu Tượng: ý là nối chí cha. Kinh dặn phải biết nguy, cẩn thận, thì cuối cùng tốt.

Lời khuyên: Nhận lại việc của người trước mà thấy sai, hãy sửa. Sửa với lòng tôn trọng người trước, không phải để hạ họ.

Hào 2 · Cửu NhịSửa việc hỏng của mẹ

幹母之蠱,不可貞 – Cán mẫu chi cổ, bất khả trinh. Sửa việc hỏng của mẹ, không thể quá cứng.

Hào 2 cứng, mà người trên ứng với nó (hào 5) lại mềm yếu, như người mẹ. Sửa lỗi của người mềm yếu, người mình thương, thì không thể làm gắt. Phải khéo, phải nhẹ nhàng. Tiểu Tượng: được đạo trung.

Lời khuyên: Góp ý cho người thân, người yếu hơn, hãy mềm mỏng. Đúng mà gắt thì cũng hỏng việc.

Hào 3 · Cửu TamSửa mạnh tay

幹父之蠱,小有悔,無大咎 – Cán phụ chi cổ, tiểu hữu hối, vô đại cữu. Sửa việc hỏng của cha, có chút ăn năn, nhưng không có lỗi lớn.

Hào 3 quá cứng, sửa mạnh tay quá, có lúc làm người khác phật lòng, mình cũng hơi hối. Nhưng cụ Phan nói: thời cần sửa mà có người dám làm thì vẫn hơn. Tiểu Tượng: cuối cùng không lỗi.

Lời khuyên: Sửa quá tay còn hơn không dám sửa. Nhưng nên học cách nhẹ tay hơn.

Hào 4 · Lục TứDung túng cái hỏng

裕父之蠱,往見吝 – Dụ phụ chi cổ, vãng kiến lận. Để cho việc hỏng của cha cứ rộng ra, cứ thế thì đáng tiếc.

Hào 4 mềm yếu, thấy sai mà không dám sửa, cứ để đó, nói "từ từ". Cái hỏng không tự hết mà còn lan rộng. Cụ Phan so: hào 3 quá cứng thì còn hối nhẹ; hào 4 quá mềm thì hỏng thật.

Lời khuyên: Biết sai mà cứ để đấy là cách làm cho cái sai lớn lên. Đừng né tránh.

Hào 5 · Lục NgũSửa mà được khen

幹父之蠱,用譽 – Cán phụ chi cổ, dụng dự. Sửa việc hỏng của cha, được tiếng khen.

Người đứng đầu tự mình mềm mỏng, nhưng biết dùng người giỏi ở dưới (hào 2) giúp sửa. Việc sửa thành công, được người đời khen. Tiểu Tượng: nối nghiệp cha bằng đức.

Lời khuyên: Ở vị trí cao mà muốn sửa việc lớn, hãy dùng người giỏi. Sửa bằng đức thì được lòng người.

Hào 6 · Thượng CửuKhông thờ vua chúa

不事王侯,高尚其事 – Bất sự vương hầu, cao thượng kỳ sự. Không làm việc cho vua chúa, giữ cho việc mình làm cao thượng.

Hào cuối ở ngoài cuộc. Người hiền không ra làm quan, nhưng giữ cho lối sống của mình trong sạch, làm gương cho đời. Đó cũng là một cách sửa đời. Tiểu Tượng: chí ấy đáng làm phép tắc.

Lời khuyên: Không ở trong guồng máy vẫn có thể góp phần sửa đời, bằng cách sống cho ngay thẳng.

Thực hành

Quẻ Cổ dạy cách sửa cái hỏng: xét kỹ nguyên nhân trước khi sửa, tính hậu quả sau khi sửa. Sửa sớm khi cái hỏng mới chớm; sửa với lòng kính người trước; mềm mỏng với người thân; thà quá tay còn hơn không dám; đừng dung túng; dùng người giỏi và lấy đức làm gốc. Và dù không có chức vụ, mình vẫn có thể sửa đời bằng chính cách sống của mình.

Phần Thực hành dành cho hội viên

Bài học Đạo người quân tử của quẻ Cổ: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.

Xem các gói hội viên Đã có mã hội viên

Nếu gieo được quẻ này

Có một việc đã hỏng, hoặc một nếp xấu đã thành, đang chờ anh/chị sửa. Đừng né tránh. Trước khi sửa, hãy tìm hiểu kỹ vì sao nó hỏng; sau khi sửa, tính xem về sau ra sao. Sửa mềm mỏng với người thân, nhưng kiên quyết với cái sai. Làm được thì sẽ thông.

Gợi ý theo từng việc

Công việc
Có chuyện cũ hư hỏng cần sửa. Cân nhắc kỹ trước khi làm, rồi kiên quyết sửa tận gốc, sau sẽ tốt.
Tiền bạc, làm ăn
Có nợ cũ, việc tồn đọng cần dọn. Trả dứt, sắp xếp lại trước khi làm ăn mới.
Tình cảm, gia đình
Có khúc mắc cũ chưa giải. Nói thẳng mà mềm mỏng, đừng để lâu thêm.
Sức khỏe
Có bệnh cũ hay thói quen xấu cần sửa. Đi khám và thay đổi từ hôm nay.
Học hành, thi cử
Lấp lỗ hổng kiến thức cũ trước, rồi học tiếp mới vững.
Đi xa, chuyển chỗ
Giải quyết xong việc đang dở rồi hãy đi. Chuẩn bị trước sau đều kỹ.

Nghiên cứu

Phần Nghiên cứu dành cho hội viên

Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.

Xem các gói hội viên Đã có mã hội viên