Theo thì rất hanh thông, nhưng phải giữ chính mới không lỗi.
Ý chính
Tùy nghĩa là theo. Quẻ này đứng sau quẻ Dự (vui vẻ): ai đem lại niềm vui thì người ta theo. Hình quẻ cũng vậy: bên dưới là động (Chấn), bên trên là vui (Đoài), mình động mà người vui, nên người theo.
Cụ Phan chỉ ra hai mặt của chữ Tùy: mình theo người, và người theo mình. Không ai tránh được việc theo. Vua Thuấn cũng bỏ ý mình để theo ý hay của người; đức Khổng cũng chọn điều lành mà theo. Theo thầy giỏi, bạn tốt, lời nói thẳng là theo hay. Theo kẻ gian, theo lời ngọt là theo dở, có khi mất cả danh tiết.
Vì thế lời quẻ đặt nặng chữ "trinh". Cụ Phan nói gọn mà rất hay: theo vì lẽ phải chứ không vì thế lực, vì việc chung chứ không vì lợi riêng. Trước khi theo thì chọn cho kỹ; đã theo rồi thì giữ cho bền.
Lời Thoán còn thêm một tầng nghĩa lớn: "tùy thì", theo thời. Một ý tưởng hay ra đời sớm quá thì không ai theo; đúng lúc thì muôn người hưởng ứng. Kinh khen: "Nghĩa của tùy thì lớn lắm thay!"
Hình tượng
澤中有雷,隨。君子以嚮晦入宴息。Trạch trung hữu lôi, Tùy. Quân tử dĩ hướng hối nhập yến tức. Trong đầm có sấm, là quẻ Tùy. Người quân tử noi theo mà trời tối thì vào nghỉ ngơi.
Sấm vào mùa thu đông thì nằm im dưới đầm, đợi xuân mới nổ. Tục ngữ có câu "tháng Mười sấm nạp, tháng Chạp sấm ra". Học theo sấm, người quân tử ngày làm, tối nghỉ. Nghe thì nhỏ, nhưng đây là bài học tùy thì gần nhất: sống thuận theo nhịp của trời đất, đến lúc nghỉ thì nghỉ. Cụ Phan giải thêm: quẻ Càn bảo "tự cường không nghỉ" mà ở đây bảo nghỉ, không hề mâu thuẫn. Nghỉ thân để nuôi tinh thần, chính là một cách tự cường.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên. Một mẹo đọc quẻ này: ba hào âm đều dùng chữ "hệ" (bám, vướng víu), ba hào dương thì không. Cụ Phan phân biệt: theo vì lẽ phải gọi là Tùy, theo vì tình riêng gọi là Hệ.
Hào 1 · Sơ CửuRa khỏi cửa mà kết giao
官有渝,貞吉。出門交有功 – Quan hữu du, trinh cát. Xuất môn giao hữu công. Chỗ mình làm chủ có thay đổi, giữ chính thì tốt. Ra khỏi cửa mà kết giao thì có công.
Thời đã đổi, người vốn quen làm chủ nay phải biết thay đổi, chịu nghe theo. Thay đổi không xấu, miễn là đổi theo điều chính. "Ra khỏi cửa" là bước ra ngoài vòng thân quen, kết giao bằng lẽ phải chứ không bằng tình riêng. Cụ Phan dẫn một câu xưa rất đúng: yêu ai thì chỉ thấy người ấy phải, ghét ai thì chỉ thấy người ấy trái.
Lời khuyên: Muốn theo đúng thì bước ra khỏi nhóm quen, nghe cả người mình không thân.
Hào 2 vốn có người đáng theo ở xa (hào 5, cứng rắn và chính trực), nhưng lại quấn quýt người gần bên (hào 1). Gần đâu theo đấy, kết quả là mất người đáng theo. Tiểu Tượng nói thẳng: không thể theo cả hai.
Lời khuyên: Đừng để cái tiện trước mắt che mất cái đúng ở xa. Phải chọn.
Hào 3 · Lục TamBám người lớn, bỏ kẻ nhỏ
係丈夫,失小子。隨有求得,利居貞 – Hệ trượng phu, thất tiểu tử. Tùy hữu cầu đắc, lợi cư trinh. Vướng víu bậc trượng phu, bỏ kẻ nhỏ. Theo thì cầu gì được nấy, nên giữ mình cho chính.
Ngược với hào 2, hào này chọn đúng: theo người có tài ở trên (hào 4), bỏ người kém ở dưới. Theo như vậy thì muốn gì cũng được giúp. Nhưng chính vì "cầu gì được nấy" nên dễ trượt thành xu thời, bám người có quyền để kiếm lợi. Vì vậy kinh dặn: giữ mình cho chính.
Lời khuyên: Theo người giỏi là đúng, nhưng hãy tự hỏi mình theo vì họ giỏi hay vì họ có quyền.
Hào 4 · Cửu TứĐược nhiều người theo, coi chừng nguy
隨有獲,貞凶。有孚在道,以明,何咎 – Tùy hữu hoạch, trinh hung. Hữu phu tại đạo, dĩ minh, hà cữu. Được người theo nhiều, dù chính cũng có nguy. Giữ lòng thành, đi đúng đạo, sáng suốt, thì có lỗi gì.
Hào 4 đứng sát người đứng đầu mà lại được lòng thiên hạ. Công to, uy lớn, dễ bị ngờ là lấn quyền. Cách thoát là ba đức cụ Phan gọi tên: thành tín, đúng đạo, sáng suốt. Cụ lấy Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn làm ví dụ: nắm cả binh quyền để đánh quân Nguyên, được loạn rồi vẫn một lòng giữ phận bề tôi, nên vua không ngờ, đời không ghen.
Lời khuyên: Khi được nhiều người ủng hộ, càng phải minh bạch và biết giữ phận.
Hào 5 · Cửu NgũTin vào điều tốt
孚于嘉,吉 – Phu vu gia, cát. Tin theo điều tốt đẹp, tốt.
Người đứng đầu ngay thẳng, lại đồng lòng với người ngay thẳng ở dưới (hào 2). Cả hai theo nhau vì điều thiện và lòng thành. Đây là cách theo tốt nhất trong quẻ.
Lời khuyên: Đứng ở vị trí cao, hãy đặt niềm tin vào người tốt và việc tốt, không vào người khéo nói.
Hào 6 · Thượng LụcGắn bó đến cùng
拘係之,乃從維之,王用亨于西山 – Câu hệ chi, nãi tòng duy chi, vương dụng hưởng vu Tây Sơn. Nắm giữ lấy, lại ràng buộc theo; vua nhờ đó làm lễ tế ở núi Tây.
Lòng người theo đã gắn chặt, không rời ra được. Cụ Phan kể chuyện Thái Vương nhà Chu tránh giặc, bỏ đất cũ sang núi Kỳ (núi Tây). Dân già trẻ dắt nhau đi theo ông đông như đi chợ, từ đó dựng nên nghiệp lớn. Thường thì đến hào cuối, cái gì quá cũng thành xấu. Riêng chữ Tùy thì khác: đã theo đúng thì nên theo đến cùng.
Lời khuyên: Đã chọn đúng người, đúng đường thì đừng bỏ giữa chừng.
Thực hành
Quẻ Tùy dạy cách theo cho có nhân cách. Bốn điều rút ra từ sáu hào:
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Tùy: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Thời đang đổi, và anh/chị đang đứng trước chuyện theo hay không theo: một người, một lời mời, một xu hướng. Quẻ thuận, nên theo, nhưng hãy hỏi kỹ mình theo vì lẽ phải hay vì tình cảm, vì lợi nhỏ. Nếu chọn đúng, hãy giữ cho bền.
Đi theo đoàn, theo người có kinh nghiệm thì thuận.
Nghiên cứu
Phần Nghiên cứu dành cho hội viên
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.