Quẻ 16 / 64

Dự Vui vẻ, sẵn sàng

Lôi Địa Dự 豫 · trên Chấn (sấm), dưới Khôn (đất)

“Vui chung với mọi người là tốt; vui riêng, khoe vui, mê vui thì hỏng. Giữa lúc vui, hãy vững như đá.”

Gieo quẻ

Lời quẻ

豫,利建侯行師。

Dự, lợi kiến hầu, hành sư.

Vui thuận, lợi cho việc dựng người đứng đầu và đem quân đi.

Ý chính

Có lớn (quẻ Đại Hữu) mà biết khiêm (quẻ Khiêm) thì tất được yên vui. Vì vậy sau Khiêm là Dự. Chữ Dự có hai nghĩa: vui vẻ, và sẵn sàng trước (như "dự bị", "dự phòng").

Sấm ra khỏi mặt đất, khí dương bùng lên, muôn vật nảy nở. Chấn là động, Khôn là thuận: hành động mà thuận lòng người, thuận lẽ trời, thì mọi việc trôi chảy, ai cũng vui. Quẻ chỉ có một hào dương (hào 4), năm hào âm đều theo: một người có tài được cả tập thể hưởng ứng. Lúc ấy dựng việc lớn, dẫn người đi làm việc khó, đều thuận.

Nhưng cụ Phan chỉ ra một điều quan trọng: chữ Dự ở tên quẻ là vui chung, còn chữ Dự ở các hào phần nhiều là vui riêng, vui buông thả. Đọc sáu hào thì thấy chỉ có một hào tốt hẳn, là hào biết giữ mình giữa lúc vui. Cụ dẫn lời Mạnh Tử: "Sống nhờ lo âu, chết vì yên vui."

Hình tượng

雷出地奮,豫。先王以作樂崇德,殷薦之上帝,以配祖考。 Lôi xuất địa phấn, Dự. Tiên vương dĩ tác nhạc sùng đức, ân tiến chi thượng đế, dĩ phối tổ khảo. Sấm ra khỏi đất mà vang dậy, là quẻ Dự. Các vua đời trước noi theo mà làm ra nhạc để tôn đức, long trọng dâng lên Thượng đế, và tế cả ông cha.

Tiếng sấm đầu xuân làm muôn vật tỉnh dậy; âm nhạc làm lòng người hòa với nhau. Người xưa dùng nhạc để mọi người cùng vui, cùng nhớ công đức tổ tiên. Niềm vui đúng nghĩa là niềm vui làm người ta gần nhau hơn và biết ơn hơn.

Sáu hào

Hào đọc từ dưới lên.

Hào 1 · Sơ LụcKhoe vui

鳴豫,凶 – Minh dự, hung. Kêu lên khoe cái vui của mình, xấu.

Hào 1 yếu, ở dưới, nhưng có chỗ dựa là hào 4 đang có thế. Được dựa thế, nó đắc ý, khoe khoang cho mọi người nghe. Cụ Phan so với quẻ Khiêm: cũng chữ "minh", nhưng tiếng khiêm tốn do người khác nói ra thì tốt, còn tự mình kêu lên khoe sướng thì xấu.

Lời khuyên: Được chỗ dựa, được may mắn, đừng khoe. Khoe vui là bước đầu của họa.

Hào 2 · Lục NhịVững như đá

介于石,不終日,貞吉 – Giới vu thạch, bất chung nhật, trinh cát. Vững như đá, không đợi hết ngày đã biết; giữ chính thì tốt.

Đây là hào tốt nhất quẻ. Giữa lúc ai cũng mải vui, hào 2 giữ mình cứng như đá, không chạy theo. Lại sáng suốt, thấy dấu hiệu xấu từ khi còn rất nhỏ, không đợi hết ngày đã liệu xong. Đại Hệ Từ khen: người quân tử giao với người trên không nịnh, giao với người dưới không nhờn, vì biết "cơ", tức biết dấu hiệu từ lúc mới nhú.

Lời khuyên: Giữa cuộc vui, giữ một phần tỉnh táo. Thấy dấu hiệu không ổn thì quyết ngay, đừng chần chừ.

Hào 3 · Lục TamNgửa trông mà vui

盱豫悔,遲有悔 – Hu dự hối, trì hữu hối. Ngửa mặt trông lên người trên mà vui, sẽ ăn năn; chậm tỉnh thì càng ăn năn.

Hào 3 ở ngay dưới người có quyền (hào 4), cứ ngước nhìn mong được nhờ, được ban phát. Niềm vui của nó dựa vào người khác. Kinh dặn: biết sai mà sửa sớm thì còn kịp; chậm thì hối không kịp.

Lời khuyên: Đừng đặt niềm vui của mình vào sự ban phát của người khác. Thấy mình đang bám ai đó thì rút ra sớm.

Hào 4 · Cửu TứNiềm vui từ mình mà ra

由豫,大有得,勿疑,朋盍簪 – Do dự, đại hữu đắc, vật nghi, bằng hạp trâm. Mọi người nhờ mình mà vui, được nhiều; đừng ngờ vực, bạn bè sẽ tụ lại như tóc gom vào trâm.

Hào 4 là người chủ của cả quẻ, nhờ có nó mà mọi người được yên vui. (Chữ "do dự" ở đây nghĩa là "niềm vui do đó mà ra", không phải "do dự" là phân vân như tiếng Việt ngày nay.) Nhưng nó gánh một mình, người trên thì yếu, người dưới đều mềm, dễ lo không có ai cùng chí. Kinh dặn: cứ thật lòng, đừng nghi, thì bạn sẽ đến.

Lời khuyên: Khi đang gánh việc chung một mình, đừng sinh nghi kỵ. Thật lòng với người thì người sẽ đến giúp.

Hào 5 · Lục NgũBệnh lâu mà không chết

貞疾,恆不死 – Trinh tật, hằng bất tử. Mắc bệnh dai dẳng, mà mãi không chết.

Người đứng đầu yếu, mải vui, để hết quyền cho người dưới (hào 4). Như người ốm triền miên, không chết nhưng cũng không khỏe lên. Cụ Phan lấy ví dụ thời Lê Trung hưng: vua Lê chỉ ngồi ngôi, chúa Trịnh nắm hết quyền, hơn hai trăm năm như thế.

Lời khuyên: Ở vị trí đứng đầu mà buông hết việc cho người khác thì chỉ còn cái danh. Đừng để mình thành người "ngồi không".

Hào 6 · Thượng LụcMê vui, nếu đổi thì còn kịp

冥豫成,有渝,無咎 – Minh dự thành, hữu du, vô cữu. Vui đến mê muội đã thành nếp; nhưng nếu biết thay đổi thì không lỗi.

(Chữ "minh" ở đây là 冥, nghĩa là tối tăm, khác chữ "minh" 鳴 là kêu ở hào 1.) Đến cuối quẻ, người mê vui đã quen thói. Nhưng Kinh vẫn mở một lối: hào này thuộc Chấn, có sức động, nếu biết tỉnh ra mà đổi thì vẫn không lỗi. Tiểu Tượng: mê vui ở chỗ cao nhất thì sao lâu được.

Lời khuyên: Đã sa vào thói ăn chơi thì càng phải sửa. Chưa bao giờ là quá muộn để thay đổi.

Thực hành

Quẻ Dự dạy cách sống trong lúc vui: vui với mọi người chứ không vui riêng; không khoe, không bám người khác để được vui, không mê vui mà bỏ việc. Giữa cuộc vui, giữ lòng vững như đá và tỉnh táo nhìn ra dấu hiệu sớm. Người đem niềm vui đến cho tập thể thì phải thật lòng, không nghi kỵ. Và chữ Dự còn nghĩa là "dự phòng": lúc vui chính là lúc lo trước.

Phần Thực hành dành cho hội viên

Bài học Đạo người quân tử của quẻ Dự: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.

Xem các gói hội viên Đã có mã hội viên

Nếu gieo được quẻ này

Đây là thời thuận, mọi người hưởng ứng, việc dễ thành. Hãy dùng lúc này để làm việc lớn, kéo mọi người cùng làm. Nhưng đừng khoe, đừng mải vui mà quên lo. Giữ một phần tỉnh táo, thấy dấu hiệu xấu thì xử lý ngay.

Gợi ý theo từng việc

Công việc
Thời vui, thuận để khởi sự và kêu gọi người cùng làm. Chuẩn bị trước thì không lo.
Tiền bạc, làm ăn
Có dịp làm ăn thuận. Đừng ham vui mà tiêu xài phóng tay.
Tình cảm, gia đình
Vui vẻ, hòa hợp. Coi chừng vui quá mà quên trách nhiệm.
Sức khỏe
Tinh thần phấn chấn. Đừng mải chơi, thức khuya, ăn nhậu quá.
Học hành, thi cử
Học có hứng thú. Đừng vì vui chơi mà xao nhãng.
Đi xa, chuyển chỗ
Thuận đi chơi, đi lễ, gặp gỡ. Chuẩn bị chu đáo trước.

Nghiên cứu

Phần Nghiên cứu dành cho hội viên

Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.

Xem các gói hội viên Đã có mã hội viên