Ý chính
Sau Càn và Khôn, trời đất đã có, muôn vật bắt đầu sinh ra. Mà cái gì mới sinh cũng chật vật: mầm cây phải đội đất mới nhú lên, đứa trẻ mới sinh phải khóc mới thở được. Chữ Truân (屯) vẽ hình một mầm cây đang cố chui lên khỏi mặt đất.
Quẻ này có Chấn (động) ở dưới Khảm (hiểm): động giữa chốn hiểm. Đó là hình ảnh người dám làm việc trong lúc khó. Lời quẻ vừa khích lệ vừa dặn dò. Khích lệ, vì lúc rối ren chính là lúc có cơ hội lớn, bốn đức nguyên hanh lợi trinh đều đủ. Dặn dò, vì đừng hấp tấp đi xa, mà hãy gây dựng người giúp (kiến hầu). Cụ Phan nhấn mạnh: người có tài gặp lúc thiên hạ khó thì không thể ngồi yên, nhưng cứu đời không thể một mình làm xong.
Hình tượng
雲雷屯,君子以經綸。 Vân lôi Truân, quân tử dĩ kinh luân. Mây và sấm là quẻ Truân; người quân tử noi theo mà sắp đặt, gây dựng.
Mây đã kéo, sấm đã nổ mà mưa chưa rơi. Trời đang "nấu" một trận mưa. Cụ Phan giải chữ kinh luân rất hay: như dệt vải, kinh là gỡ từng sợi cho thẳng, luân là dệt các sợi thành tấm. Lúc khởi đầu rối ren, việc của người quân tử là gỡ rối từng mối và kết nối mọi người lại.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ CửuDùng dằng mà không bỏ
盤桓,利居貞,利建侯 – Bàn hoàn, lợi cư trinh, lợi kiến hầu. Dùng dằng chưa tiến; lợi ở chỗ giữ chính, lợi ở chỗ gây dựng người giúp.
Có tài nhưng còn ở dưới thấp, muốn đi mà chưa đi được. Dùng dằng không phải là nhút nhát, mà là đang lựa thời. Tiểu Tượng khen hào này: tuy dùng dằng nhưng chí vẫn ngay; lấy chỗ sang mà hạ mình với kẻ hèn, nên được lòng dân. Hào này chính là người "chủ" của cả quẻ.
Lời khuyên: Chưa tiến được thì giữ mình cho đúng, và gần gũi những người bình thường quanh mình. Lòng người là vốn đầu tiên.
Hào 2 · Lục NhịMười năm mới nhận lời
屯如邅如,乘馬班如,匪寇婚媾,女子貞不字,十年乃字 – Truân như, chiên như, thừa mã ban như. Phỉ khấu hôn cấu. Nữ tử trinh bất tự, thập niên nãi tự. Khó khăn, vướng víu, cưỡi ngựa mà cứ quay vòng. Không phải giặc đâu, là người đến cầu hôn. Cô gái giữ mình, chưa chịu hứa; mười năm mới hứa.
Kinh dùng chuyện cưới hỏi để nói về chuyện chọn chỗ gắn bó. Hào 2 có người xứng đáng ở xa (hào 5) nhưng bị người gần (hào 1) quấy rầy. Cô gái giữ mình, không nhận lời người không đúng, chờ đến khi thời thông thì mới về với người xứng. Mười năm là lâu, nhưng khó khăn nào rồi cũng qua.
Lời khuyên: Có lời mời hấp dẫn nhưng không đúng thì đừng nhận vì sốt ruột. Chờ đúng người, đúng việc.
Hào 3 · Lục TamĐuổi hươu không người dẫn
即鹿無虞,惟入于林中,君子幾不如舍,往吝 – Tức lộc vô ngu, duy nhập vu lâm trung, quân tử cơ bất như xả, vãng lận. Đuổi hươu mà không có người coi rừng dẫn đường, chỉ lạc vào rừng sâu. Người quân tử thấy được cơ thì thà bỏ, cứ đi thì đáng thẹn.
Tài non, không thầy bạn, lại ham lợi trước mắt, cứ thế lao theo. Hươu không bắt được mà người lạc giữa rừng. Biết dừng đúng lúc mới là khôn.
Lời khuyên: Việc mình không rành, không có người dẫn, đừng lao vào vì thấy lợi. Thấy không ổn thì bỏ ngay.
Hào 4 · Lục TứĐi cầu người giỏi
乘馬班如,求婚媾,往吉,無不利 – Thừa mã ban như, cầu hôn cấu, vãng cát, vô bất lợi. Cưỡi ngựa còn dùng dằng; đi cầu người kết thân thì tốt, không gì không lợi.
Hào 4 ở gần người đứng đầu nhưng tự biết sức mình chưa đủ. Thay vì cố leo lên, nó quay xuống tìm người có tài ở dưới (hào 1) để cùng làm. Tiểu Tượng khen: biết đi cầu như thế là sáng suốt.
Lời khuyên: Biết mình thiếu gì thì đi tìm người có cái đó. Hạ mình cầu người giỏi không có gì đáng xấu hổ.
Hào 5 · Cửu NgũƠn chưa thấm xuống
屯其膏,小貞吉,大貞凶 – Truân kỳ cao, tiểu trinh cát, đại trinh hung. Ơn mưa móc bị tắc lại; sửa sang từng việc nhỏ cho chính thì tốt, muốn sửa ngay việc lớn thì xấu.
Người ở vị trí cao nhất mà thời còn rối, lòng người còn chưa theo, muốn ban ơn cũng không tới được dân. Cụ Phan ví như vua sáng mà quyền thực nằm trong tay người khác. Lúc ấy phải sửa từng chút, từ từ; muốn làm một cú lớn để chỉnh đốn hết thì dễ hỏng.
Lời khuyên: Khi chưa đủ uy tín, hãy sửa dần từng việc nhỏ. Cải cách lớn mà vội thì đổ vỡ.
Hào 6 · Thượng LụcKhóc ra máu
乘馬班如,泣血漣如 – Thừa mã ban như, khấp huyết liên như. Cưỡi ngựa quay vòng, khóc ra máu đầm đìa.
Gian nan đến cùng cực mà không có tài, không có người giúp, chỉ còn biết khóc. Nhưng Tiểu Tượng nói một câu mở đường: "khóc như thế sao lâu được". Cùng thì phải biến; khó đến tột rồi cũng sẽ qua, nếu mình chịu thay đổi.
Lời khuyên: Đừng chỉ ngồi khóc. Bế tắc đến cùng là lúc phải đổi cách.