Mông hanh. Phỉ ngã cầu đồng mông, đồng mông cầu ngã. Sơ phệ cốc, tái tam độc, độc tắc bất cốc. Lợi trinh.
Non dại mà vẫn hanh thông được. Không phải ta đi tìm trò nhỏ, mà trò nhỏ tìm đến ta. Hỏi lần đầu thì bảo cho; hỏi đi hỏi lại hai ba lần là nhờn, nhờn thì không bảo nữa. Lợi ở chỗ giữ chính.
Ý chính
Vật mới sinh (quẻ Truân) thì còn non dại, mù mờ, nên tiếp theo là quẻ Mông. Mông là cái tối tăm của người chưa học, như sáng sớm sương mù chưa tan. Quẻ này là bài học về dạy và học.
Hai điều được nói rõ. Thứ nhất, người học phải tự tìm đến. Ép người không muốn học thì công dạy uổng phí. Thứ hai, học phải thành tâm. Lời quẻ mượn chuyện xin quẻ bói: hỏi lần đầu với lòng thành thì được trả lời; hỏi lại mãi vì không tin, không chịu nghĩ, thì thành ra nhờn, thầy không trả lời nữa. Cụ Phan nói: thầy không dạy lúc ấy chính là đang dạy, vì dạy gượng chỉ tập cho trò thói nhờn lờn.
Lời Thoán kết bằng một câu rất đẹp: "Lúc non dại mà nuôi được cái chính, đó là công việc của bậc thánh." Cụ Phan dẫn tục ngữ "dạy con từ thuở còn thơ".
Hình tượng
山下出泉,蒙。君子以果行育德。Sơn hạ xuất tuyền, Mông. Quân tử dĩ quả hạnh dục đức. Dưới núi có suối chảy ra, là quẻ Mông. Người quân tử noi theo mà làm việc quả quyết và nuôi dưỡng đức.
Dòng suối mới ra khỏi chân núi thì trong nhưng còn nhỏ, chưa biết sẽ chảy về đâu. Nhưng nó cứ chảy, gặp đá thì vòng qua, lâu dần thành sông. Người học cũng vậy: làm thì phải quả quyết như nước chảy, còn đức thì nuôi dần cho dày như núi.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ LụcMở mang thì phải có phép
發蒙,利用刑人,用說桎梏,以往吝 – Phát mông, lợi dụng hình nhân, dụng thoát chất cốc, dĩ vãng lận. Mở mang người non dại, nên dùng phép răn, để cởi gông cùm cho họ; cứ thế mãi thì đáng tiếc.
Người mới học thường bị thói quen xấu trói buộc. Lúc đầu cần có kỷ luật, có răn đe, để cởi cái "gông" ấy ra. Nhưng kinh dặn: chỉ dùng phạt mãi thì không được. Phạt là để mở đường, không phải để thay cho dạy.
Lời khuyên: Ban đầu cần nghiêm để tạo nề nếp; nề nếp có rồi thì thôi nghiêm khắc.
Hào 2 · Cửu NhịBao dung người dại
包蒙,吉。納婦吉,子克家 – Bao mông, cát. Nạp phụ cát, tử khắc gia. Bao dung người non dại, tốt. Nhận cả người yếu đuối, tốt. Con cái gánh vác được việc nhà.
Đây là người thầy thật sự của quẻ: cứng cỏi mà giữ đức trung. Thầy không chọn trò giỏi mới dạy, ai chịu học cũng nhận. Kinh nói "con gánh vác được nhà", tức là người còn trẻ nhưng đủ sức đảm đương, vì biết dùng cái cứng của mình để nâng đỡ cái mềm của người khác.
Lời khuyên: Người dạy phải rộng lòng. Đừng chê trò dốt, chỉ cần trò chịu học.
Hào 3 · Lục TamThấy người lắm tiền thì quên mình
勿用取女,見金夫,不有躬,無攸利 – Vật dụng thủ nữ, kiến kim phu, bất hữu cung, vô du lợi. Đừng lấy cô gái ấy; thấy người lắm tiền là quên cả thân mình, chẳng có gì lợi.
Hình ảnh nặng lời, nhưng ý rõ: người học mà không có chủ kiến, thấy cái gì lấp lánh là chạy theo, thì không dạy được, cũng không nên dựa vào. Học trò như vậy bỏ thầy theo bất cứ lời dụ dỗ nào.
Lời khuyên: Đi học thì đừng để cái lợi trước mắt kéo mình đi. Giữ được mình mới học được.
Hào 4 · Lục TứKẹt trong tối tăm
困蒙,吝 – Khốn mông, lận. Bị kẹt trong non dại, đáng tiếc.
Hào 4 ở xa cả hai người thầy (hào 2 và hào 6), xung quanh toàn người cũng mù mờ như mình. Tiểu Tượng nói: một mình xa người thật có tài. Không thầy không bạn giỏi thì cứ quanh quẩn mãi trong cái dốt.
Lời khuyên: Đừng chỉ chơi với những người giống mình. Phải tìm đến người giỏi hơn.
Hào 5 · Lục NgũLòng trẻ thơ
童蒙,吉 – Đồng mông, cát. Non dại như trẻ thơ, tốt.
Người ở ngôi cao mà vẫn giữ lòng trẻ thơ: chịu nghe, chịu học, tin dùng người giỏi ở dưới (hào 2). Cụ Phan dẫn chuyện vua Thang học với Y Doãn, Tề Hoàn Công học với Quản Trọng: lúc đầu nhờ thầy mở mang cho mình, về sau chính mình mở mang cho cả thiên hạ.
Lời khuyên: Dù ở vị trí nào cũng giữ được tâm thế người học. Đó là cái "dại" đáng quý.
Hào 6 · Thượng CửuĐánh vào cái dại
擊蒙,不利為寇,利禦寇 – Kích mông, bất lợi vi khấu, lợi ngự khấu. Đánh vào cái non dại; không lợi khi làm như giặc, lợi khi chống giặc.
Gặp người dại đến cùng cực, có khi phải nặng tay. Nhưng kinh phân biệt rõ: nặng tay để đuổi cái xấu ra khỏi người học (chống giặc) thì được; nặng tay đến mức hành hạ người học (làm giặc) thì không. Cụ Phan nhắc: dạy người quá dại mà trách móc thái quá, họ chỉ thêm khùng lên.
Lời khuyên: Nghiêm khắc là để trừ cái sai, đừng để thành ra làm tổn thương người học.
Thực hành
Quẻ Mông dạy cả hai phía. Người học: tự tìm đến, hỏi với lòng thành, giữ mình trước cám dỗ, gần người giỏi, và giữ lòng trẻ thơ suốt đời. Người dạy: đợi trò tìm đến, rộng lòng nhận trò, nghiêm khi cần nhưng không quá tay, và biết lúc nào nên im lặng để trò tự nghĩ.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Mông: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Anh/chị đang ở chỗ chưa rõ, còn mù mờ về việc mình hỏi. Đừng đoán mò, cũng đừng hỏi đi hỏi lại khắp nơi. Hãy tìm một người thật sự hiểu chuyện, hỏi với lòng thành, rồi tự suy nghĩ và làm. Nếu anh/chị đang ở vai người dạy, hãy kiên nhẫn nhưng giữ nguyên tắc.
Đi chỗ lạ thì tìm hiểu trước, có người quen dẫn đường càng tốt.
Nghiên cứu
Phần Nghiên cứu dành cho hội viên
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.