Hào 1 · Sơ LụcƯớt đuôi
濡其尾,吝 – Nhu kỳ vĩ, lận. Ướt đuôi, đáng tiếc.
Hào 1 yếu, ở dưới, chưa lượng sức đã lội sông, ướt đuôi. Tiểu Tượng: cũng chẳng biết đến cùng.
Lời khuyên: Chưa biết mình đủ sức chưa thì đừng vội lội. Lượng sức trước.
Quẻ 64 / 64
“Chưa xong là còn hy vọng; qua sông thì cẩn thận như con cáo già, phân biệt rõ mọi thứ và đặt chúng vào đúng chỗ.”
未濟,亨。小狐汔濟,濡其尾,無攸利。
Vị tế, hanh. Tiểu hồ hất tế, nhu kỳ vĩ, vô du lợi.
Chưa xong mà vẫn hanh thông. Con cáo nhỏ sắp qua sông thì ướt đuôi, không lợi gì.
Kinh Dịch không kết thúc bằng quẻ "đã xong" (Ký Tế), mà kết thúc bằng quẻ "chưa xong" (Vị Tế). Tự quái nói: vật không thể cùng tận được, nên tiếp theo là Vị Tế mà kết thúc. Đây là một điều rất sâu. Đời không bao giờ xong. Xong cái này thì bắt đầu cái khác. Hết một vòng thì sang vòng mới.
Hình quẻ ngược hẳn Ký Tế: lửa ở trên, nước ở dưới. Lửa bốc lên, nước chảy xuống, không gặp nhau, chưa nấu được gì. Sáu hào thì hào nào cũng sai chỗ: hào dương ở vị trí chẵn, hào âm ở vị trí lẻ. Nhưng lạ thay, hào nào cũng có hào ứng với mình. Mọi thứ chưa đúng chỗ, nhưng đều có thể gặp nhau. Đó là hy vọng.
Con cáo nhỏ qua sông: cáo già qua sông thì vểnh đuôi lên, nghe ngóng từng bước; cáo non thì hăng hái lội, gần đến bờ thì sơ ý ướt đuôi, không qua được. Việc chưa xong mà nóng vội thì hỏng ở bước cuối.
火在水上,未濟。君子以慎辨物居方。 Hỏa tại thủy thượng, Vị tế. Quân tử dĩ thận biện vật cư phương. Lửa ở trên nước, là quẻ Vị Tế. Người quân tử noi theo mà cẩn thận phân biệt các vật, để mỗi thứ ở đúng chỗ của nó.
Lửa ở trên, nước ở dưới, mỗi thứ một nơi, chưa giúp được nhau. Muốn việc thành, phải đặt mỗi thứ, mỗi người vào đúng chỗ: người nào việc nấy, thứ nào chỗ nấy. Cẩn thận phân biệt rồi sắp xếp, thì "chưa xong" sẽ thành "đã xong".
Hào đọc từ dưới lên.
濡其尾,吝 – Nhu kỳ vĩ, lận. Ướt đuôi, đáng tiếc.
Hào 1 yếu, ở dưới, chưa lượng sức đã lội sông, ướt đuôi. Tiểu Tượng: cũng chẳng biết đến cùng.
Lời khuyên: Chưa biết mình đủ sức chưa thì đừng vội lội. Lượng sức trước.
曳其輪,貞吉 – Duệ kỳ luân, trinh cát. Kéo bánh xe lại, giữ chính thì tốt.
Hào 2 cứng mà giữ đức trung, có sức nhưng biết kìm lại, không vội. Tiểu Tượng: giữ trung mà làm đúng.
Lời khuyên: Có sức thì càng phải biết kìm. Chậm mà chắc.
未濟,征凶,利涉大川 – Vị tế, chinh hung, lợi thiệp đại xuyên. Chưa xong; cứ đi thì xấu; lợi về việc vượt sông lớn.
Câu này nghe như mâu thuẫn. Hào 3 yếu, tự mình đi thì xấu. Nhưng nó đang ở giữa sông (giữa hai quẻ), sắp qua đến nơi; nếu dựa vào người có sức mà qua thì được. Tiểu Tượng: chỗ đứng không xứng.
Lời khuyên: Một mình thì đừng liều. Có người giúp thì vượt được cả sông lớn.
貞吉,悔亡。震用伐鬼方,三年有賞于大國 – Trinh cát, hối vong. Chấn dụng phạt Quỷ Phương, tam niên hữu thưởng vu đại quốc. Giữ chính thì tốt, hết ăn năn. Dấy quân đánh Quỷ Phương, ba năm thì được nước lớn ban thưởng.
Hào 4 đã sang quẻ trên, thời "chưa xong" đang chuyển dần sang "xong". Phải ra sức lớn, bền bỉ ba năm, thì thành công và được thưởng. Tiểu Tượng: chí được thực hiện.
Lời khuyên: Việc lớn cần nỗ lực bền bỉ nhiều năm. Giữ chính và kiên trì thì sẽ có kết quả.
貞吉,無悔。君子之光,有孚,吉 – Trinh cát, vô hối. Quân tử chi quang, hữu phu, cát. Giữ chính thì tốt, không ăn năn. Ánh sáng của người quân tử, có lòng thành, tốt.
Người đứng đầu mềm mỏng, sáng suốt (ở giữa quẻ Li), biết dùng người giỏi. Việc gần xong, ánh sáng đã tỏa. Tiểu Tượng: ánh sáng ấy tỏa ra rực rỡ.
Lời khuyên: Sắp thành công, hãy để ánh sáng ấy đến từ đức và lòng thành, không từ sự phô trương.
有孚于飲酒,無咎。濡其首,有孚失是 – Hữu phu vu ẩm tửu, vô cữu. Nhu kỳ thủ, hữu phu thất thị. Có lòng tin mà uống rượu mừng thì không lỗi. Nhưng uống đến ướt cả đầu, thì dù có lòng tin cũng mất điều đúng.
Việc sắp xong, vui mừng uống rượu là được. Nhưng vui quá đà, say sưa đến mất mình, thì hỏng ở phút cuối. Tiểu Tượng: không biết tiết độ.
Lời khuyên: Ăn mừng là tốt, nhưng đừng say đến quên mình. Đời còn chưa xong.
Quẻ Vị Tế, quẻ cuối cùng, dạy rằng đời không bao giờ xong, và chính vì thế mà luôn còn hy vọng. Lượng sức trước khi lội; có sức thì biết kìm; một mình thì đừng liều; việc lớn thì bền bỉ nhiều năm; ánh sáng phải đến từ lòng thành; ăn mừng mà đừng say. Cẩn thận phân biệt mọi thứ và đặt chúng vào đúng chỗ. Hết quẻ 64 thì lại về quẻ 1: một vòng mới bắt đầu.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Vị Tế: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Việc anh/chị hỏi chưa xong, nhưng có hy vọng. Đừng nóng vội ở bước cuối. Lượng sức, tìm người giúp, đặt mọi thứ vào đúng chỗ. Kiên trì thêm một chút. Và khi xong, hãy nhớ: một việc xong là một việc khác bắt đầu.
Phần Nghiên cứu dành cho hội viên
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.