Chấn, hanh. Chấn lai hích hích, tiếu ngôn ách ách. Chấn kinh bách lý, bất táng chủy sưởng.
Sấm động thì hanh thông. Sấm đến thì sợ hãi run rẩy, rồi sau cười nói ha ha. Sấm làm kinh động cả trăm dặm, mà người chủ tế không đánh rơi cái muỗng và chén rượu thơm.
Ý chính
Cái vạc (quẻ Đỉnh) là vật quý của nước; người giữ vạc là con trưởng. Chấn là con trưởng, là sấm. Hai lần sấm chồng lên nhau: sấm nổ liên hồi, trời đất rung chuyển.
Lời quẻ vẽ ba cảnh rất sống. Sấm đến thì ai cũng sợ, run. Nhưng người biết sợ mà tự răn mình thì sau đó được yên, cười nói vui vẻ. Và người có bản lĩnh thì dù sấm vang trăm dặm, vẫn đứng vững giữa lễ, không đánh rơi đồ tế trong tay.
Bài học: biến cố đến là điều không tránh được. Cái quan trọng là mình sợ đúng cách (sợ để tự xét, không phải sợ đến hoảng loạn) và giữ được việc chính của mình.
Hình tượng
洊雷,震。君子以恐懼脩省。Tiến lôi, Chấn. Quân tử dĩ khủng cụ tu tỉnh. Sấm nổ liên tiếp, là quẻ Chấn. Người quân tử noi theo mà biết sợ hãi để sửa mình, xét mình.
Người xưa nghe sấm lớn thì đứng dậy, sửa áo, ngồi nghiêm. Không phải mê tín, mà là dịp để tự hỏi: mình có làm điều gì sai không? Mỗi biến cố trong đời là một tiếng sấm nhắc mình nhìn lại.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ CửuSợ trước, cười sau
震來虩虩,後笑言啞啞,吉 – Chấn lai hích hích, hậu tiếu ngôn ách ách, cát. Sấm đến thì sợ run, sau thì cười nói ha ha, tốt.
Hào 1 là chủ của quẻ, gặp sấm đầu tiên. Biết sợ, biết lo, nên sau đó được yên vui. Tiểu Tượng: sợ thì đưa đến phúc; cười sau vì đã có phép tắc.
Lời khuyên: Gặp biến cố, sợ là bình thường. Sợ để chuẩn bị, rồi sẽ có lúc cười.
Hào 2 · Lục NhịMất của, lên núi, đừng đuổi
震來厲,億喪貝,躋于九陵,勿逐,七日得 – Chấn lai lệ, ức táng bối, tê vu cửu lăng, vật trục, thất nhật đắc. Sấm đến nguy, liệu chừng mất của; lên chín tầng gò cao mà lánh; đừng đuổi theo, bảy ngày sẽ được lại.
Hào 2 ở sát trên hào 1 (sấm mạnh), nguy nhất. Biết là sẽ mất của, đừng tiếc, cứ lánh lên chỗ cao mà giữ mình. Của mất rồi thời gian sẽ trả lại. Tiểu Tượng: vì cưỡi trên cái cứng.
Lời khuyên: Gặp biến lớn, giữ người trước, giữ của sau. Đừng liều mạng đuổi theo cái đã mất.
Hào 3 · Lục TamSấm làm bủn rủn
震蘇蘇,震行無眚 – Chấn tô tô, chấn hành vô sảnh. Sấm làm bủn rủn tay chân; nhân sợ mà sửa đổi thì không có tai họa.
Hào 3 không đúng chỗ, gặp biến thì rối loạn. Nhưng nếu nhân nỗi sợ ấy mà đổi cách làm, rời khỏi chỗ không đúng, thì tránh được họa. Tiểu Tượng: chỗ đứng không xứng.
Lời khuyên: Biến cố làm mình hoảng là dấu hiệu mình đang ở sai chỗ. Nhân đó mà đổi.
Hào 4 · Cửu TứSấm sa vào bùn
震遂泥 – Chấn toại nê. Sấm sa vào bùn.
Hào 4 là sấm mà bị kẹp giữa các hào âm, như tiếng sấm rơi vào vũng bùn, không vang được. Có sức mà bị sa lầy. Tiểu Tượng: chưa sáng rộng.
Lời khuyên: Gặp biến mà mình sa lầy, mất phương hướng, thì phải tìm cách thoát ra khỏi chỗ bùn trước.
Hào 5 · Lục NgũSấm qua lại, không mất việc
震往來厲,億無喪,有事 – Chấn vãng lai lệ, ức vô táng, hữu sự. Sấm đi sấm lại đều nguy; liệu chừng không mất gì, vẫn còn việc để làm.
Người đứng đầu gặp biến cố dồn dập. Nhưng giữ đức trung, thì không mất cái chính, vẫn giữ được việc lớn của mình. Tiểu Tượng: việc ở chỗ trung, không mất lớn.
Lời khuyên: Biến cố liên tiếp, hãy giữ lấy việc chính. Đừng để cái khẩn cấp làm mất cái quan trọng.
Hào 6 · Thượng LụcRun rẩy nhìn quanh
震索索,視矍矍,征凶。震不于其躬,于其鄰,無咎。婚媾有言 – Chấn tác tác, thị quặc quặc, chinh hung. Chấn bất vu kỳ cung, vu kỳ lân, vô cữu. Hôn cấu hữu ngôn. Sợ đến rã rời, mắt nhìn ngơ ngác, đi thì xấu. Sấm chưa đến thân mình mà đến láng giềng, biết lo trước thì không lỗi. Người thân có lời ra tiếng vào.
Hào cuối sợ đến hoảng loạn. Nhưng nếu thấy sấm đánh nhà hàng xóm mà biết lo phòng cho nhà mình, thì không lỗi. Có thể người thân sẽ chê là lo xa, nhưng không sao. Tiểu Tượng: thấy láng giềng bị mà biết răn.
Lời khuyên: Thấy người khác gặp nạn, hãy rút kinh nghiệm cho mình ngay. Đừng đợi sấm đến nhà.
Thực hành
Quẻ Chấn dạy cách đối diện biến cố: biết sợ để tự xét, sửa mình. Sợ trước thì cười sau; giữ người trước giữ của sau; nhân sợ mà đổi chỗ sai; đừng sa lầy; giữ việc chính giữa biến cố dồn dập; thấy người khác gặp nạn thì phòng cho mình. Và như người chủ tế giữa tiếng sấm: không đánh rơi việc của mình.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Chấn: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Anh/chị đang hoặc sắp gặp một biến cố, một cú sốc. Sợ là bình thường; hãy dùng nỗi sợ ấy để xem lại mình. Giữ người trước, giữ của sau. Giữ lấy việc chính, đừng hoảng loạn. Rồi sẽ có lúc cười nói vui vẻ.
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.