Thêm lên, lợi cho việc tiến tới, lợi cho việc vượt sông lớn.
Ý chính
Bớt mãi (quẻ Tổn) thì đến lúc được thêm. Ích là quẻ ngược của Tổn: Tổn là bớt dưới thêm trên, Ích là bớt trên thêm dưới. Lời Thoán nói: bớt ở trên thêm cho dưới, dân vui không bờ bến; từ trên xuống dưới, đạo ấy sáng lớn.
Đây là ý rất sâu. Người ở trên tự bớt mình để thêm cho người dưới, thì người dưới mạnh lên, cả tập thể mạnh lên, rốt cuộc người ở trên cũng được thêm. Còn người ở trên bòn rút người dưới, thì gốc yếu, cả cây đổ.
Gió và sấm giúp nhau: sấm động thì gió mạnh, gió mạnh thì sấm vang. Lời Thoán: động mà thuận thì ngày tiến không giới hạn. Trời ban, đất sinh, cái thêm không có phương hướng cố định. Mọi đạo thêm đều phải đi cùng với thời.
Hình tượng
風雷,益。君子以見善則遷,有過則改。Phong lôi, Ích. Quân tử dĩ kiến thiện tắc thiên, hữu quá tắc cải. Gió và sấm, là quẻ Ích. Người quân tử noi theo mà thấy điều hay thì theo, có lỗi thì sửa.
Gió nhanh, sấm mạnh. Thấy cái tốt thì theo nhanh như gió, có lỗi thì sửa mạnh như sấm. Cụ Phan nói: cái thêm lớn nhất cho người là thêm đức, và đức chỉ thêm được bằng hai cách ấy.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ CửuLàm việc lớn
利用為大作,元吉,無咎 – Lợi dụng vi đại tác, nguyên cát, vô cữu. Lợi cho việc làm việc lớn, rất tốt thì mới không lỗi.
Hào 1 ở dưới mà được người trên thêm sức, có điều kiện làm việc lớn. Nhưng ở chỗ thấp mà làm việc lớn thì phải làm thật tốt mới không bị trách. Tiểu Tượng: người dưới vốn không gánh việc nặng.
Lời khuyên: Được giao cơ hội lớn khi còn ở vị trí thấp, hãy làm thật xuất sắc.
Hào 2 · Lục NhịĐược rùa quý
或益之十朋之龜,弗克違,永貞吉。王用享于帝,吉 – Hoặc ích chi thập bằng chi quy, phất khắc vi, vĩnh trinh cát. Vương dụng hưởng vu đế, cát. Có người dâng thêm rùa quý giá mười bằng, không từ chối được; giữ chính lâu dài thì tốt. Vua dùng để tế Thượng đế, tốt.
Hào 2 trung chính, khiêm hư, nên người ta tự đến giúp. Giữ được lòng chính lâu dài thì phúc lớn. Tiểu Tượng: từ ngoài mà đến.
Lời khuyên: Lòng khiêm hư thì điều tốt tự tìm đến. Nhận rồi thì giữ lòng cho lâu.
Hào 3 · Lục TamĐược thêm trong việc xấu
益之用凶事,無咎。有孚中行,告公用圭 – Ích chi dụng hung sự, vô cữu. Hữu phu trung hành, cáo công dụng khuê. Được thêm vào lúc có việc tai họa, không lỗi. Có lòng thành, đi theo đường giữa, cầm ngọc khuê báo lên bậc công.
Hào 3 không trung không chính, được thêm vào lúc tai họa, như được cứu trợ. Dùng cái được thêm ấy để lo việc chung, với lòng thành, báo cáo rõ ràng lên trên, thì không lỗi.
Lời khuyên: Nhận được giúp đỡ lúc hoạn nạn, hãy dùng cho đúng việc và minh bạch.
Hào 4 · Lục TứTheo đường giữa, dời đô
中行,告公從。利用為依遷國 – Trung hành, cáo công tùng. Lợi dụng vi y thiên quốc. Theo đường giữa mà bàn, người trên nghe theo. Lợi cho việc dựa vào mà dời đô.
Hào 4 ở gần người đứng đầu, giữ lòng trung, đề nghị việc lợi cho dân thì được nghe. Việc lớn như dời đô, thay đổi lớn, nếu vì lợi cho dân thì nên làm. Tiểu Tượng: lấy việc thêm lợi làm chí.
Lời khuyên: Đề nghị thay đổi lớn mà vì lợi chung, nói bằng lòng trung thì sẽ được nghe.
Hào 5 · Cửu NgũLòng thành thương dân
有孚惠心,勿問元吉,有孚惠我德 – Hữu phu huệ tâm, vật vấn nguyên cát, hữu phu huệ ngã đức. Có lòng thành muốn làm ơn cho người, không cần hỏi cũng biết là rất tốt; người ta cũng lấy lòng thành mà mến đức của mình.
Người đứng đầu trung chính, thật lòng muốn làm lợi cho dân. Không cần bói hỏi gì cũng biết là tốt. Dân cảm cái đức ấy. Tiểu Tượng: được thỏa chí lớn.
Lời khuyên: Thật lòng làm lợi cho người thì không cần tính toán gì thêm. Lòng người sẽ đáp lại.
Hào 6 · Thượng CửuKhông ai thêm, có kẻ đánh
莫益之,或擊之,立心勿恆,凶 – Mạc ích chi, hoặc kích chi, lập tâm vật hằng, hung. Không ai thêm cho, lại có kẻ đánh; lập lòng không bền, xấu.
Hào cuối tham cầu thêm cho mình đến cùng, không chịu bớt cho ai. Thế thì không ai giúp, lại bị người ghét mà đánh. Tiểu Tượng: chỉ nói một phía, tức chỉ biết cầu cho mình. Đại Hệ Từ: người quân tử yên mình rồi mới động, bình lòng rồi mới nói, định giao rồi mới cầu.
Lời khuyên: Chỉ lo thêm cho mình thì sẽ mất hết. Người tham không bao giờ được giúp lâu.
Thực hành
Quẻ Ích dạy cách thêm: người trên bớt mình để thêm cho người dưới, thì cả tập thể được thêm. Thấy điều hay thì theo ngay, có lỗi thì sửa ngay. Được cơ hội thì làm thật tốt; được giúp thì dùng đúng, minh bạch; thật lòng làm lợi cho người. Còn chỉ lo thêm cho mình thì cuối cùng chẳng ai thêm, lại có kẻ đánh.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Ích: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Đây là thời được thêm: có cơ hội, có người giúp, việc dễ tiến. Hãy dùng nó để làm việc lớn, và nhớ chia phần cho người dưới, người xung quanh. Thấy cái hay thì học ngay, có lỗi thì sửa ngay. Đừng tham thêm cho riêng mình.
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.