Quẻ 41 / 64

Tổn Bớt đi

Sơn Trạch Tổn 損 · trên Cấn (núi), dưới Đoài (đầm)

“Bớt đi đúng lúc, đúng chỗ, bằng lòng thành thì bớt mà được; trước hết hãy bớt cơn giận và lòng tham của chính mình.”

Gieo quẻ

Lời quẻ

損,有孚,元吉,無咎,可貞,利有攸往。曷之用?二簋可用享。

Tổn, hữu phu, nguyên cát, vô cữu, khả trinh, lợi hữu du vãng. Hạt chi dụng? Nhị quỹ khả dụng hưởng.

Bớt đi mà có lòng thành thì rất tốt, không lỗi, giữ được lâu, lợi cho việc tiến tới. Dùng gì để tế? Hai bát cơm cũng đủ để dâng.

Ý chính

Tháo gỡ (quẻ Giải) thì có cái phải bỏ đi, nên sau Giải là Tổn. Hình quẻ: dưới là đầm, trên là núi. Đào đất dưới đầm đắp lên núi: đầm sâu thêm, núi cao thêm. Bớt ở dưới thêm cho trên.

Nghe "bớt" thì tưởng là xấu, nhưng lời quẻ lại toàn điều tốt, với một điều kiện: "có lòng thành". Bớt mà thật lòng, bớt đúng chỗ, thì bớt hóa ra được. Câu "hai bát cơm cũng đủ để dâng" rất đẹp: lúc phải bớt, lễ không cần nhiều, chỉ cần thật. Lời Thoán thêm: bớt hay thêm, đầy hay vơi, đều phải theo thời.

Tổn còn là bớt cái thừa: bớt hình thức, bớt xa hoa, bớt ham muốn.

Hình tượng

山下有澤,損。君子以懲忿窒欲。 Sơn hạ hữu trạch, Tổn. Quân tử dĩ trừng phẫn trất dục. Dưới núi có đầm, là quẻ Tổn. Người quân tử noi theo mà răn cơn giận, lấp lòng tham.

Hai thứ cần bớt nhất trong người là giận và tham. Giận như núi, phải đè xuống; tham như đầm sâu, phải lấp lại. Bớt được hai thứ ấy thì đức tự thêm.

Sáu hào

Hào đọc từ dưới lên.

Hào 1 · Sơ CửuXong việc mình thì đi giúp ngay

已事遄往,無咎,酌損之 – Dĩ sự thuyên vãng, vô cữu, chước tổn chi. Xong việc mình thì đi giúp người ngay, không lỗi; nhưng bớt của mình phải liệu chừng.

Hào 1 cứng, ứng với hào 4 mềm yếu ở trên. Nó sẵn lòng bớt sức mình đi giúp. Nhưng Kinh dặn: liệu chừng, đừng bớt quá đến nỗi hỏng việc mình. Tiểu Tượng: hợp chí với người trên.

Lời khuyên: Giúp người thì nhanh, nhưng biết chừng mực. Đừng giúp đến mức bỏ bê việc của mình.

Hào 2 · Cửu NhịKhông bớt mình mà vẫn thêm cho người

利貞,征凶,弗損益之 – Lợi trinh, chinh hung, phất tổn ích chi. Lợi về giữ chính; bỏ chính mà đi thì xấu; không cần bớt mình mà vẫn thêm được cho người.

Hào 2 cứng mà trung. Cách giúp người trên tốt nhất của nó không phải là bớt mình cho người, mà là giữ vững cái chính của mình. Một bề tôi ngay thẳng giúp vua nhiều hơn một bề tôi chiều vua. Tiểu Tượng: lấy trung làm chí.

Lời khuyên: Giúp người không nhất thiết phải hy sinh nguyên tắc. Giữ mình ngay thẳng cũng là giúp.

Hào 3 · Lục TamBa người thì bớt một

三人行則損一人,一人行則得其友 – Tam nhân hành tắc tổn nhất nhân, nhất nhân hành tắc đắc kỳ hữu. Ba người cùng đi thì bớt một người; một người đi thì gặp được bạn.

Ba người dễ thành hai phe, nghi kỵ nhau. Hai người thì một lòng. Một mình thì tìm được người bạn hợp. Đại Hệ Từ giải: trời đất hòa hợp mà muôn vật sinh; trai gái hợp tinh mà muôn vật thành; Kinh nói "một người đi thì gặp bạn", là nói về sự chuyên nhất. Tiểu Tượng: ba người thì sinh ngờ.

Lời khuyên: Quan hệ càng đông người càng dễ rối. Có lúc cần bớt đi để giữ cho mối gắn bó chuyên nhất.

Hào 4 · Lục TứBớt bệnh

損其疾,使遄有喜,元吉,無咎 – Tổn kỳ tật, sử thuyên hữu hỷ, nguyên cát, vô cữu. Bớt được bệnh của mình, nhanh lên thì có mừng, rất tốt, không lỗi.

Hào 4 mềm yếu, có tật. Nhờ người giỏi ở dưới (hào 1) giúp, nó bớt được tật xấu. Sửa nhanh thì vui. Tiểu Tượng: cũng đáng mừng.

Lời khuyên: Có tật xấu thì bớt ngay, nhờ người giúp. Sửa càng sớm càng mừng.

Hào 5 · Lục NgũĐược thêm rùa quý

或益之十朋之龜,弗克違,元吉 – Hoặc ích chi thập bằng chi quy, phất khắc vi, nguyên cát. Có người dâng thêm con rùa quý giá mười bằng, không thể từ chối, rất tốt.

Người đứng đầu mềm mỏng, khiêm tốn, tự bớt mình. Vì vậy thiên hạ đều muốn giúp, giúp đến mức không từ chối được. Tiểu Tượng: phúc từ trên trời.

Lời khuyên: Người biết bớt mình, khiêm tốn, thì người khác tự muốn giúp.

Hào 6 · Thượng CửuKhông bớt mà thêm

弗損益之,無咎,貞吉,利有攸往,得臣無家 – Phất tổn ích chi, vô cữu, trinh cát, lợi hữu du vãng, đắc thần vô gia. Không bớt của ai mà vẫn thêm cho người, không lỗi, giữ chính thì tốt, lợi cho việc tiến tới; được người theo mình không vì nhà riêng.

Đến cuối thời Tổn, bớt đến cùng thì thành thêm. Người ở trên làm lợi cho dân mà không cần lấy của ai. Người theo mình là người lo việc chung, không lo việc nhà riêng. Tiểu Tượng: được thỏa chí lớn.

Lời khuyên: Cách giúp người tốt nhất là tạo ra giá trị mới, không phải lấy của người này cho người kia.

Thực hành

Quẻ Tổn dạy cách bớt: bớt bằng lòng thành, đúng lúc, đúng chỗ. Giúp người thì nhanh mà biết chừng; giữ nguyên tắc cũng là giúp; bớt người để giữ sự chuyên nhất; bớt tật xấu càng sớm càng tốt; khiêm tốn thì người tự đến giúp. Và trước hết: bớt cơn giận, bớt lòng tham của chính mình.

Phần Thực hành dành cho hội viên

Bài học Đạo người quân tử của quẻ Tổn: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.

Xem các gói hội viên Đã có mã hội viên

Nếu gieo được quẻ này

Đây là thời phải bớt: bớt chi tiêu, bớt việc, bớt quan hệ, hoặc bớt tật xấu. Bớt bằng lòng thành thì không mất mà còn được. Đừng tiếc hình thức; hai bát cơm cũng đủ. Và hãy bắt đầu bằng việc bớt giận, bớt tham trong chính mình.

Gợi ý theo từng việc

Công việc
Bớt cái thừa để thêm cái cần. Chịu thiệt trước, được lợi sau.
Tiền bạc, làm ăn
Phải chi ra, có thể hao một chút, nhưng chi đúng chỗ thì về sau có lợi.
Tình cảm, gia đình
Bớt cái tôi đi một chút, cho đi nhiều hơn, tình cảm sẽ tốt lên.
Sức khỏe
Bớt rượu bia, đồ ngọt, bớt nóng giận. Rất có lợi cho sức khỏe.
Học hành, thi cử
Bỏ bớt thứ không cần, tập trung phần chính.
Đi xa, chuyển chỗ
Đi được, nhưng chi tiêu tiết kiệm.

Nghiên cứu

Phần Nghiên cứu dành cho hội viên

Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.

Xem các gói hội viên Đã có mã hội viên