Kiển, lợi tây nam, bất lợi đông bắc. Lợi kiến đại nhân, trinh cát.
Gian nan, lợi về phía tây nam, không lợi về phía đông bắc. Lợi về việc gặp bậc đại nhân; giữ chính thì tốt.
Ý chính
Trái nhau (quẻ Khuê) thì sinh ra gian nan. Chữ Kiển vẽ hình người chân què, đi khó. Hình quẻ: núi ở dưới, nước ở trên; trước mặt là sông sâu, sau lưng là núi cao. Tiến không được, lùi cũng khó.
Lời Thoán khen: thấy hiểm mà biết dừng, khôn thay! Đó là điều đầu tiên. Không lao vào hiểm.
"Tây nam" là hướng của Khôn, đất bằng; "đông bắc" là hướng của Cấn, núi cao. Thời khó thì đi đường bằng, làm việc dễ, thuận, đừng chọn đường hiểm. Và tìm "đại nhân", tức người có tài đức để cùng gánh. Một mình không qua được Kiển.
Hình tượng
山上有水,蹇。君子以反身修德。Sơn thượng hữu thủy, Kiển. Quân tử dĩ phản thân tu đức. Trên núi có nước, là quẻ Kiển. Người quân tử noi theo mà quay lại xét mình, sửa đức.
Đây là bài học quan trọng nhất của quẻ. Gặp khó, người thường đổ lỗi cho hoàn cảnh, cho người khác. Người quân tử quay vào hỏi: mình đã sai ở đâu? Mạnh Tử nói: làm mà không được, thì quay lại tìm ở mình.
Sáu hào
Các hào quẻ Kiển phần nhiều nói "đi thì gian nan, lại thì...". Ý là đừng cố tiến, quay về thì được cái tốt. Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ LụcĐi thì khó, lại thì được khen
往蹇,來譽 – Vãng kiển, lai dự. Đi tới thì gian nan, quay lại thì được khen.
Mới bắt đầu gặp khó, mình còn yếu. Biết dừng lại, chờ thời thì được khen là sáng suốt. Tiểu Tượng: nên chờ.
Lời khuyên: Mới gặp khó mà mình còn non, đừng cố. Dừng lại là khôn.
Hào 2 · Lục NhịBề tôi gian nan chồng chất
王臣蹇蹇,匪躬之故 – Vương thần kiển kiển, phỉ cung chi cố. Bề tôi của vua gian nan chồng chất, không phải vì việc riêng của mình.
Hào 2 trung chính, ứng với người đứng đầu đang gặp nạn (hào 5). Nó không được dừng như người khác, vì đây là nạn chung, nạn của người mình theo. Nó lao vào gánh việc, chịu khó chồng khó, không vì mình. Tiểu Tượng: cuối cùng không có gì đáng trách.
Lời khuyên: Khi việc chung gặp nạn, người có trách nhiệm không được lui. Gánh khó vì việc chung thì không ai trách được.
Hào 3 · Cửu TamĐi khó thì quay về
往蹇來反 – Vãng kiển lai phản. Đi tới thì gian nan, quay về chỗ cũ.
Hào 3 cứng, là chỗ dựa của hai hào âm ở dưới. Tiến thì gặp hiểm; quay về thì người dưới mừng vì có chỗ dựa. Tiểu Tượng: người trong mừng.
Lời khuyên: Bên ngoài khó quá, quay về lo cho người nhà, người trong nhóm. Họ đang cần mình.
Hào 4 · Lục TứQuay về để liên kết
往蹇來連 – Vãng kiển lai liên. Đi tới thì gian nan, quay lại để liên kết.
Hào 4 yếu, một mình không làm gì được. Quay lại liên kết với hào 3 ở dưới, cùng nhau thì có sức. Tiểu Tượng: đúng chỗ mà thật.
Lời khuyên: Một mình yếu thì liên kết. Gian nan là lúc cần đồng đội nhất.
Hào 5 · Cửu NgũNạn lớn, bạn đến
大蹇朋來 – Đại kiển bằng lai. Gian nan lớn, bạn bè kéo đến.
Người đứng đầu gặp nạn lớn nhất. Nhưng vì trung chính, có đức, nên người cùng chí kéo đến giúp. Tiểu Tượng: lấy đức trung mà giữ được.
Lời khuyên: Lúc khó nhất mới biết ai là bạn. Giữ đức trung thì bạn sẽ đến.
Hào 6 · Thượng LụcQuay về thì được lớn
往蹇來碩,吉。利見大人 – Vãng kiển lai thạc, cát. Lợi kiến đại nhân. Đi tới thì gian nan, quay lại thì được việc lớn, tốt. Lợi về gặp bậc đại nhân.
Đã đến cuối thời Kiển, đi thêm cũng không còn đường. Quay lại giúp người đứng đầu (hào 5) thì làm được việc lớn. Tiểu Tượng: chí ở bên trong; theo người quý.
Lời khuyên: Đến cuối con đường khó, đừng đi một mình nữa. Quay lại góp sức với người giỏi thì thành.
Thực hành
Quẻ Kiển dạy cách đi qua gian nan: thấy hiểm thì dừng, chọn đường dễ, tìm người giỏi. Quay lại xét mình trước khi trách người. Còn non thì chờ; việc chung gặp nạn thì không lui; quay về lo người nhà; liên kết khi yếu; giữ đức để bạn đến. Gian nan không đi qua một mình được.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Kiển: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Anh/chị đang gặp khó, đường phía trước không dễ đi. Đừng lao tới liều. Dừng lại, xem lại chính mình đã sai ở đâu. Chọn cách dễ, chắc. Tìm người giỏi, tìm đồng đội. Khó khăn này không đi qua một mình được, nhưng có bạn thì sẽ qua.
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.