Tấn, khang hầu dụng tích mã phồn thứ, trú nhật tam tiếp.
Tiến lên: bậc hầu tước làm yên dân được ban ngựa rất nhiều, trong một ngày được vua tiếp ba lần.
Ý chính
Mạnh (quẻ Đại Tráng) thì phải tiến. Tấn là tiến lên, như mặt trời mọc lên khỏi mặt đất, càng lên càng sáng.
Lời quẻ vẽ cảnh một vị chư hầu giỏi, làm cho dân trong vùng mình được yên. Vua quý, ban thưởng nhiều ngựa, một ngày tiếp ba lần. Đó là hình ảnh người dưới có công, người trên trọng dụng, trên dưới cùng sáng.
Khôn là đất, là thuận; Li là sáng. Người dưới thuận theo, bám vào người trên sáng suốt, thì được tiến. Tiến lên không phải nhờ chen lấn, mà nhờ mình sáng và người trên sáng.
Hình tượng
明出地上,晉。君子以自昭明德。Minh xuất địa thượng, Tấn. Quân tử dĩ tự chiêu minh đức. Ánh sáng ra khỏi mặt đất, là quẻ Tấn. Người quân tử noi theo mà tự làm sáng cái đức sáng của mình.
Chữ "tự" rất quan trọng. Mặt trời tự nó sáng, không ai thắp cho. Đức sáng vốn có trong lòng người, nhưng bị bụi che. Tự mình lau đi, tự mình làm sáng lên. Không ai làm thay được. Tiến lên thật sự là tiến lên trong đức, không chỉ trong chức.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ LụcMuốn tiến mà bị nén
晉如摧如,貞吉。罔孚,裕無咎 – Tấn như tồi như, trinh cát. Võng phu, dụ vô cữu. Muốn tiến mà bị nén lại, giữ chính thì tốt. Chưa được người tin, cứ thong thả thì không lỗi.
Mới bắt đầu, chưa ai biết mình, muốn tiến bị cản. Đừng nóng ruột, đừng chạy chọt. Cứ thong thả giữ chính. Tiểu Tượng: một mình làm đúng; chưa nhận chức thì càng nên rộng rãi.
Lời khuyên: Chưa được tin thì đừng vội. Làm đúng việc mình, thời gian sẽ cho người ta thấy.
Hào 2 · Lục NhịTiến mà lo buồn
晉如愁如,貞吉。受茲介福,于其王母 – Tấn như sầu như, trinh cát. Thụ tư giới phúc, vu kỳ vương mẫu. Tiến lên mà lo buồn, giữ chính thì tốt. Sẽ nhận phúc lớn từ bà mẹ của vua.
Hào 2 trung chính mà không có người ứng ở trên, tiến mà buồn vì không ai đỡ. Nhưng cứ giữ chính thì rồi người đứng đầu (hào 5, âm, nên gọi là "bà") sẽ biết đến mà ban phúc. Tiểu Tượng: vì giữ trung chính.
Lời khuyên: Không có người nâng đỡ thì buồn, nhưng đừng bỏ cái chính. Người tốt sẽ được nhận ra.
Hào 3 · Lục TamMọi người tin
眾允,悔亡 – Chúng doãn, hối vong. Mọi người đều tin, hết ăn năn.
Hào 3 không trung không chính, lẽ ra có điều hối. Nhưng nó cùng chí với hai hào âm dưới, cùng muốn tiến lên theo người sáng. Được mọi người tin, nên hết hối. Tiểu Tượng: chí là hướng lên trên.
Lời khuyên: Một mình mình chưa đủ, nhưng được tập thể tin thì đi được.
Hào 4 · Cửu TứTiến như chuột đồng
晉如鼫鼠,貞厲 – Tấn như thạch thử, trinh lệ. Tiến lên như con chuột đồng; cứ giữ thế thì nguy.
Hào 4 ở chỗ cao mà không xứng, tham chức tham lợi, lại sợ người dưới tiến lên lấn mình. Như con chuột, tham ăn mà nhát, chỉ sợ bị phát hiện. Tiểu Tượng: chỗ đứng không xứng.
Lời khuyên: Đừng giữ chỗ bằng cách chặn người khác. Tham mà nhát thì không bền.
Hào 5 · Lục NgũĐược mất chớ lo
悔亡,失得勿恤,往吉,無不利 – Hối vong, thất đắc vật tuất, vãng cát, vô bất lợi. Hết ăn năn; được hay mất chớ lo; cứ đi tới thì tốt, không gì không lợi.
Người đứng đầu sáng suốt mà mềm mỏng, giao việc cho người dưới, không tính toán được mất từng chút. Tiểu Tượng: đi tới thì có phúc.
Lời khuyên: Ở vị trí lớn, đừng chăm chăm tính được mất. Làm đúng, rộng rãi, thì tự có kết quả.
Hào 6 · Thượng CửuTiến đến sừng
晉其角,維用伐邑,厲吉,無咎,貞吝 – Tấn kỳ giác, duy dụng phạt ấp, lệ cát, vô cữu, trinh lận. Tiến đến tận sừng; chỉ nên dùng để đánh dẹp trong ấp mình; biết nguy thì tốt, không lỗi; nhưng cứ thế mãi thì đáng tiếc.
Tiến đến chỗ cùng, cứng như sừng. Sức ấy chỉ nên dùng để sửa mình, sửa việc trong nhà, đừng đem đi đánh người. Tiểu Tượng: đạo chưa sáng rộng.
Lời khuyên: Đã lên đến đỉnh, hãy dùng sức để sửa mình, đừng đem đi lấn người.
Thực hành
Quẻ Tấn dạy cách tiến lên: tự làm sáng đức mình như mặt trời tự sáng. Bị nén thì thong thả giữ chính; không ai nâng đỡ thì cũng đừng bỏ cái chính; được tập thể tin thì đi được. Đừng tham chức mà chặn người. Ở trên thì đừng tính toán được mất. Lên đến đỉnh thì dùng sức để sửa mình.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Tấn: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Đây là thời tiến lên. Hãy để cái sáng của mình tự lộ ra qua việc làm, đừng chen lấn. Nếu bị nén, cứ bình thản. Đừng tham chức, đừng giữ chỗ bằng cách chặn người khác. Đừng lo được mất từng chút. Lên cao rồi thì càng phải sửa mình.
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.