Lui (quẻ Độn) không phải là mãi mãi; lui đủ rồi thì sức lại lớn. Đại Tráng là quẻ ngược của Độn: bốn hào dương từ dưới đẩy lên, chỉ còn hai hào âm ở trên. Đạo quân tử đang mạnh lên.
Sấm nổ trên trời, tiếng vang dội khắp nơi. Càn là cứng mạnh, Chấn là động: cứng mà động thì mạnh. Nhưng lời quẻ chỉ có hai chữ dặn dò: "lợi trinh", phải giữ chính. Lời Thoán giải: cái lớn là cái chính. Mạnh mà chính thì mới thấy được tình của trời đất.
Cụ Phan nhắc: sáu hào của quẻ, hào nào dùng sức mạnh đều xấu, hào nào biết giữ, biết mềm thì tốt. Lúc mạnh mới là lúc thử thách lớn nhất của đức.
Hình tượng
雷在天上,大壯。君子以非禮弗履。Lôi tại thiên thượng, Đại tráng. Quân tử dĩ phi lễ phất lí. Sấm ở trên trời, là quẻ Đại Tráng. Người quân tử noi theo mà điều gì trái lễ thì không làm.
Lạ thay, quẻ của sức mạnh lại dạy về lễ. Vì sức mạnh thật sự là sức tự chủ. Thắng người là có sức, thắng mình mới là mạnh. Cái gì trái lẽ phải, dù làm được, cũng không làm.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ CửuMạnh ở ngón chân
壯于趾,征凶,有孚 – Tráng vu chỉ, chinh hung, hữu phu. Mạnh ở ngón chân; cứ tiến thì xấu, chắc chắn như vậy.
Hào 1 ở dưới cùng, sức chỉ ở ngón chân mà đã muốn xông lên. Tiểu Tượng: chỗ cùng đường.
Lời khuyên: Mới có chút sức đừng vội xông pha. Chắc chắn sẽ vấp.
Hào 2 · Cửu NhịGiữ chính thì tốt
貞吉 – Trinh cát. Giữ chính thì tốt.
Hào 2 cứng mà ở chỗ mềm, lại giữ đức trung. Có sức mà không lạm dụng. Tiểu Tượng: vì giữ được đức trung.
Lời khuyên: Có sức mà biết vừa phải là đẹp nhất.
Hào 3 · Cửu TamDê đực húc rào
小人用壯,君子用罔,貞厲。羝羊觸藩,羸其角 – Tiểu nhân dụng tráng, quân tử dụng võng, trinh lệ. Đê dương xúc phiên, luy kỳ giác. Kẻ tiểu nhân thì dùng sức; người quân tử thì coi như không có sức; cứ giữ mãi cách dùng sức thì nguy. Như con dê đực húc vào hàng rào, sừng mắc kẹt.
Hào 3 quá cứng, ở cuối quẻ Càn, hăng máu. Kẻ tiểu nhân có sức thì đem ra dùng; người quân tử có sức mà như không. Con dê húc rào để tỏ ra mạnh, rốt cuộc sừng mắc, không tiến không lùi được.
Lời khuyên: Đừng chứng tỏ mình mạnh bằng cách húc vào mọi thứ. Có khi chính mình bị kẹt.
Hào 4 · Cửu TứRào mở, không mắc sừng
貞吉,悔亡。藩決不羸,壯于大輿之輹 – Trinh cát, hối vong. Phiên quyết bất luy, tráng vu đại dư chi phúc. Giữ chính thì tốt, hết ăn năn. Rào tự mở ra, sừng không mắc; mạnh như trục chiếc xe lớn.
Hào 4 cứng mà ở chỗ mềm, biết kìm mình. Không húc mà rào tự mở. Sức của nó như trục xe lớn: không phô ra ngoài mà chở được nặng.
Lời khuyên: Sức mạnh ngầm, vững chãi, kiên nhẫn thì mở được nhiều cửa hơn sức mạnh phô trương.
Hào 5 · Lục NgũMất dê ở chỗ dễ dàng
喪羊于易,無悔 – Táng dương vu dịch, vô hối. Làm mất con dê một cách dễ dàng, không ăn năn.
Người đứng đầu mềm mỏng, không đối đầu với đám dương mạnh. Cái hăng của "con dê" mất đi một cách nhẹ nhàng, không ai cần đánh nhau. Tiểu Tượng: chỗ đứng không xứng, tức tự biết mình không mạnh nên dùng mềm.
Lời khuyên: Gặp người hăng máu, đừng đối đầu. Dùng mềm mỏng làm dịu thì cái hăng tự mất.
Hào 6 · Thượng LụcHúc rào, không tiến không lui
羝羊觸藩,不能退,不能遂,無攸利,艱則吉 – Đê dương xúc phiên, bất năng thoái, bất năng toại, vô du lợi, gian tắc cát. Dê đực húc rào, không lui được, không tiến được, không lợi gì; biết khó mà nhẫn thì tốt.
Đến cùng của sức mạnh, đã xông vào thế kẹt. Lúc này chỉ còn cách nhận ra cái khó, chịu đựng, không làm liều nữa, thì còn cứu được. Tiểu Tượng: biết khó thì lỗi không kéo dài.
Lời khuyên: Đã lỡ húc vào thế kẹt, hãy dừng, nhận ra mình sai, nhẫn nại tìm đường ra.
Thực hành
Quẻ Đại Tráng dạy cách dùng sức mạnh: sức lớn phải đi với lẽ chính. Mới có sức đừng xông bừa; có sức mà như không; đừng húc vào mọi hàng rào để tỏ ra mạnh; sức thật là sức ngầm như trục xe; gặp kẻ hăng thì dùng mềm. Và trên hết: trái lễ thì không làm. Thắng mình mới là mạnh.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Đại Tráng: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Anh/chị đang ở thời có sức: có thế, có lực, có cơ hội. Đây là lúc dễ làm quá tay. Hãy giữ chính, làm đúng lẽ, đừng chứng tỏ sức mạnh bằng cách đè người. Dùng sức một cách vững chãi và kín đáo. Nếu lỡ vào thế kẹt, dừng lại và nhẫn nại.
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.