Quẻ 33 / 64

Độn Lui ẩn

Thiên Sơn Độn 遯 · trên Càn (trời), dưới Cấn (núi)

“Thời kẻ xấu lấn lên thì biết lui đúng lúc; lui để giữ đạo, giữ mình, không phải để trốn; xa kẻ xấu mà không ghét, nghiêm mà không ác.”

Gieo quẻ

Lời quẻ

遯,亨,小利貞。

Độn, hanh, tiểu lợi trinh.

Lui ẩn thì hanh thông; giữ chính trong việc nhỏ thì lợi.

Ý chính

Vật không thể ở yên một chỗ mãi (quẻ Hằng), có lúc phải lui. Hình quẻ: hai hào âm ở dưới đang lớn lên, đẩy bốn hào dương. Đạo tiểu nhân đang lấn dần, đạo quân tử đang bị đẩy. Đây là thời người quân tử nên lui.

Núi ở dưới trời. Núi cao đến đâu cũng không chạm được trời; trời cứ xa dần núi. Người quân tử lùi ra xa kẻ tiểu nhân như trời xa núi: không phải vì sợ, mà vì biết thời.

Lời quẻ nói "hanh": lui mà vẫn thông. Vì lui đúng lúc thì giữ được mình, giữ được đạo, chờ ngày trở lại. Còn cố ở lại giữa lúc tiểu nhân đang lên thì chỉ chuốc họa. "Tiểu lợi trinh": việc lớn lúc này không làm được, nhưng việc nhỏ vẫn có thể giữ chính mà làm. Lời Thoán: nghĩa của thời Độn lớn lắm thay.

Hình tượng

天下有山,遯。君子以遠小人,不惡而嚴。 Thiên hạ hữu sơn, Độn. Quân tử dĩ viễn tiểu nhân, bất ác nhi nghiêm. Dưới trời có núi, là quẻ Độn. Người quân tử noi theo mà xa kẻ tiểu nhân, không ghét bỏ mà nghiêm trang.

Đây là câu rất đáng nhớ. Xa kẻ xấu không cần phải ghét, chửi, gây thù. Gây thù thì họ càng tìm cách hại mình. Chỉ cần giữ mình nghiêm trang, không thân cũng không xúc phạm, thì họ tự không dám đến gần.

Sáu hào

Hào đọc từ dưới lên.

Hào 1 · Sơ LụcLui sau cùng

遯尾,厲,勿用有攸往 – Độn vĩ, lệ, vật dụng hữu du vãng. Lui ở cuối đuôi, nguy; đừng đi đâu.

Hào 1 ở dưới cùng, chậm chân, lúc người khác đã lui hết thì mình mới lui, nên nguy. Lúc này đừng làm gì thêm, cứ yên. Tiểu Tượng: không đi thì có họa gì.

Lời khuyên: Đã chậm thì đừng hấp tấp làm thêm. Giữ yên lặng là an toàn nhất.

Hào 2 · Lục NhịBuộc bằng da bò vàng

執之用黃牛之革,莫之勝說 – Chấp chi dụng hoàng ngưu chi cách, mạc chi thắng thoát. Buộc chặt bằng da bò vàng, không ai gỡ ra được.

Hào 2 trung chính, ứng với hào 5. Giữa lúc ai cũng lui, nó gắn chặt với người trên bằng lòng trung thành, như buộc bằng da bò bền chắc. Tiểu Tượng: chí vững.

Lời khuyên: Có những mối gắn bó nên giữ chặt dù thời khó. Lòng trung không phải là ở lì, mà là không bỏ người cùng chí.

Hào 3 · Cửu TamLui mà còn vướng

係遯,有疾厲,畜臣妾,吉 – Hệ độn, hữu tật lệ, súc thần thiếp, cát. Muốn lui mà còn vướng bận, như có bệnh, nguy. Nuôi người hầu kẻ hạ thì tốt.

Hào 3 ở sát hai hào âm, bị tình riêng níu kéo, không dứt ra được. Lui mà cứ vướng thì mệt mỏi và nguy. Nhưng cái tình ấy nếu dùng vào việc nhỏ, việc nhà, thì vẫn tốt. Tiểu Tượng: không làm được việc lớn.

Lời khuyên: Muốn rút lui mà còn tiếc nuối thì sẽ khổ. Dứt khoát, và chỉ giữ những việc nhỏ trong tầm tay.

Hào 4 · Cửu TứLui dù còn thương

好遯,君子吉,小人否 – Hiếu độn, quân tử cát, tiểu nhân phủ. Dù còn yêu mến mà vẫn lui; người quân tử thì tốt, kẻ tiểu nhân thì không làm được.

Hào 4 cũng có tình với hào 1 ở dưới, nhưng nó dứt được tình riêng mà lui. Người quân tử làm được việc ấy; kẻ tiểu nhân thì bị tình riêng giữ lại.

Lời khuyên: Bỏ đi một chỗ mình còn thương là khó. Nhưng khi đã đến lúc, hãy dứt.

Hào 5 · Cửu NgũLui một cách tốt đẹp

嘉遯,貞吉 – Gia độn, trinh cát. Lui một cách đẹp đẽ, giữ chính thì tốt.

Hào 5 trung chính, lui đúng lúc, đúng cách, đúng lý, không ai chê được. Tiểu Tượng: vì giữ chí cho chính.

Lời khuyên: Lui cũng có cách lui đẹp: đúng lúc, rõ ràng, không oán hận.

Hào 6 · Thượng CửuLui một cách thong dong

肥遯,無不利 – Phì độn, vô bất lợi. Lui một cách thong dong rộng rãi, không gì không lợi.

Hào cuối ở ngoài cùng, không vướng gì, không ứng với ai. Lui mà lòng nhẹ nhàng, thênh thang. Tiểu Tượng: không còn gì phải ngờ.

Lời khuyên: Khi đã buông được hết, lui về mà lòng thảnh thơi. Đó là lúc tự do nhất.

Thực hành

Quẻ Độn dạy cách lui: hiểu thời, lui đúng lúc để giữ mình, giữ đạo. Xa kẻ xấu mà không gây thù, giữ mình nghiêm trang. Đã chậm thì đừng hấp tấp; giữ chặt người cùng chí; dứt được tình riêng khi phải đi; lui cho đẹp, cho thong dong. Lui không phải là thua, mà là cách để còn có ngày trở lại.

Phần Thực hành dành cho hội viên

Bài học Đạo người quân tử của quẻ Độn: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.

Xem các gói hội viên Đã có mã hội viên

Nếu gieo được quẻ này

Đây là thời nên lui: rút khỏi một chỗ không còn hợp, tránh một cuộc tranh giành, giảm bớt tham vọng. Lui đúng lúc thì giữ được mình. Đừng gây thù với ai, cứ giữ mình nghiêm trang. Dứt khoát, đừng tiếc nuối, và lui một cách đẹp.

Gợi ý theo từng việc

Công việc
Lúc nên lui một bước, tránh nơi thị phi. Lui đúng lúc là khôn, không phải hèn.
Tiền bạc, làm ăn
Rút bớt, thu hẹp, giữ vốn. Không mở rộng lúc này.
Tình cảm, gia đình
Cho nhau khoảng lặng. Tránh tranh cãi, lùi lại để nhìn rõ.
Sức khỏe
Cần nghỉ, tránh xa nơi ồn ào căng thẳng.
Học hành, thi cử
Tìm chỗ yên tĩnh mà học. Bớt các hoạt động khác.
Đi xa, chuyển chỗ
Hợp đi nghỉ, lánh đi một thời gian.

Nghiên cứu

Phần Nghiên cứu dành cho hội viên

Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.

Xem các gói hội viên Đã có mã hội viên