Hào 1 · Sơ LụcCảm ở ngón chân cái
咸其拇 – Hàm kỳ mẫu. Cảm ở ngón chân cái.
Mới chỉ động ở ngón chân, cái cảm còn rất nông, chưa đi được đâu. Tiểu Tượng: chí ở bên ngoài.
Lời khuyên: Mới rung động một chút thì đừng vội tin là thật. Chờ xem.
Quẻ 31 / 64
“Người cảm được người là nhờ lòng trống và thành thật; cảm bằng chân tay, miệng lưỡi thì nông, cảm bằng tấm lòng thì sâu.”
咸,亨,利貞,取女吉。
Hàm, hanh, lợi trinh, thủ nữ cát.
Cảm ứng thì hanh thông, lợi về giữ chính; lấy vợ thì tốt.
Kinh Dịch chia làm hai phần. Phần trên mở đầu bằng Càn Khôn, là trời đất. Phần dưới mở đầu bằng Hàm, là đạo vợ chồng, đạo người. Có trời đất rồi có vợ chồng, có vợ chồng rồi có cha con, vua tôi.
Chữ Hàm (咸) là chữ Cảm (感) bỏ đi bộ "tâm" ở dưới. Người xưa giải: cảm thật sự thì không có lòng riêng, không cố ý. Hình quẻ: đầm ở trên núi, nước thấm xuống núi, núi đỡ lấy nước. Đoài là thiếu nữ, Cấn là thiếu nam: chàng trai hạ mình trước cô gái, như phép cưới xưa người con trai phải đến cầu. Hai bên cảm nhau thì thành.
Lời Thoán mở rộng: trời đất cảm nhau mà muôn vật sinh ra; thánh nhân cảm lòng người mà thiên hạ hòa bình. Xem cái cảm thì thấy được tình của trời đất muôn vật.
山上有澤,咸。君子以虛受人。 Sơn thượng hữu trạch, Hàm. Quân tử dĩ hư thụ nhân. Trên núi có đầm, là quẻ Hàm. Người quân tử noi theo mà để lòng trống để đón nhận người.
Đỉnh núi phải lõm xuống thì mới chứa được nước. Lòng người phải trống, không đầy định kiến, không tự cao, thì mới nhận được người khác, nghe được lời khác. Lòng đầy rồi thì không chứa thêm được gì.
Các hào quẻ Hàm lấy thân người làm hình ảnh, từ ngón chân lên đến miệng. Hào đọc từ dưới lên.
咸其拇 – Hàm kỳ mẫu. Cảm ở ngón chân cái.
Mới chỉ động ở ngón chân, cái cảm còn rất nông, chưa đi được đâu. Tiểu Tượng: chí ở bên ngoài.
Lời khuyên: Mới rung động một chút thì đừng vội tin là thật. Chờ xem.
咸其腓,凶,居吉 – Hàm kỳ phì, hung, cư cát. Cảm ở bắp chân, xấu; ở yên thì tốt.
Bắp chân động thì muốn chạy theo ngay, không suy nghĩ. Vội vàng đi theo cảm xúc thì xấu. Ở yên, chờ người kia đến thì tốt. Tiểu Tượng: thuận theo lẽ thì không hại.
Lời khuyên: Đừng chạy theo cảm xúc vội vàng. Bình tĩnh chờ thì mới thấy rõ.
咸其股,執其隨,往吝 – Hàm kỳ cổ, chấp kỳ tùy, vãng lận. Cảm ở đùi; chỉ chăm chăm theo người; cứ đi thì đáng tiếc.
Đùi không tự động, chân đi đâu thì đùi theo đó. Hào 3 cứng mà không tự chủ, thấy người khác động thì động theo. Tiểu Tượng: chí ở chỗ theo người, cái mình giữ là thấp kém.
Lời khuyên: Đừng để mình bị cuốn theo người khác. Tự hỏi: mình muốn gì?
貞吉,悔亡。憧憧往來,朋從爾思 – Trinh cát, hối vong. Xung xung vãng lai, bằng tùng nhĩ tư. Giữ chính thì tốt, không ăn năn. Nếu lòng cứ qua lại lăng xăng, thì chỉ có bạn bè theo ý mình nghĩ thôi.
Vị trí hào 4 là chỗ của trái tim. Đây là chỗ cảm quan trọng nhất. Cảm bằng lòng ngay thẳng, không riêng tư, thì cảm được khắp nơi. Còn nếu lòng lăng xăng tính toán, muốn người này theo mình, người kia nghe mình, thì chỉ cảm được những người đã sẵn nghĩ giống mình. Đại Hệ Từ: thiên hạ có gì phải nghĩ, phải lo đâu? Đường khác nhau mà cùng về một chỗ.
Lời khuyên: Muốn cảm được người, đừng tính toán ai theo mình. Giữ lòng ngay thẳng và rộng mở.
咸其脢,無悔 – Hàm kỳ mỗi, vô hối. Cảm ở thịt lưng, không ăn năn.
Thịt lưng ở sau tim, không thấy được, cũng không động. Người đứng đầu cảm như thế thì không sai, nhưng cũng không cảm được ai. Tiểu Tượng: chí còn hẹp.
Lời khuyên: Không rung động thì không lầm, nhưng cũng không gần được ai. Đừng lạnh lùng quá.
咸其輔頰舌 – Hàm kỳ phụ giáp thiệt. Cảm bằng mép, má, lưỡi.
Cảm bằng lời nói. Ngọt ngào, nhiều lời, mà không có lòng. Tiểu Tượng: chỉ là nói ba hoa ngoài miệng.
Lời khuyên: Lời hay mà không có lòng thì không cảm được ai lâu.
Quẻ Hàm dạy cách cảm người: để lòng trống mà đón nhận. Đừng tin cái rung động nông; đừng vội chạy theo cảm xúc; đừng để mình bị cuốn theo người; đừng lạnh lùng; đừng cảm bằng lời suông. Cảm thật là cảm bằng tấm lòng ngay thẳng, không tính toán, như đỉnh núi lõm xuống để chứa nước.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Hàm: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Đây là quẻ của cảm xúc, của tình cảm, của sự gặp gỡ. Có thể là tình yêu, có thể là một mối quan hệ mới. Hãy mở lòng, nhưng đừng vội vàng. Cảm bằng tấm lòng thật, không phải bằng lời hay. Và đừng để mình bị cuốn theo người khác mà quên mình.
Phần Nghiên cứu dành cho hội viên
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.