Bám vào, lợi về giữ chính, hanh thông. Nuôi con bò cái thì tốt.
Ý chính
Sa vào hiểm (quẻ Khảm) thì phải có chỗ bám víu. Vì vậy sau Khảm là Li. Chữ Li ở đây nghĩa là "lệ", tức bám vào, nương tựa. Lửa không tự cháy được, phải bám vào củi; mặt trời mặt trăng bám vào trời; cây cỏ bám vào đất. Không có gì đứng một mình mà sáng được.
Li cũng là lửa, là sáng. Hình quẻ: một hào âm ở giữa hai hào dương, ngoài sáng trong rỗng, như ngọn lửa. Hai lần Li là sáng nối sáng.
Lời quẻ dặn: bám thì phải bám vào chỗ chính. Và phải nuôi đức "bò cái", tức mềm mỏng, thuận hòa. Lửa bản tính bốc lên, dễ nóng nảy; cần cái thuận của con bò cái để cân lại. Người sáng suốt mà không khiêm hòa thì dễ thành kiêu ngạo.
Hình tượng
明兩作,離。大人以繼明照于四方。Minh lưỡng tác, Li. Đại nhân dĩ kế minh chiếu vu tứ phương. Hai lần sáng dấy lên, là quẻ Li. Bậc đại nhân noi theo mà nối tiếp ánh sáng, soi khắp bốn phương.
Mặt trời hôm nay lặn, mai lại mọc, ánh sáng không bao giờ đứt. Người lãnh đạo giỏi không chỉ sáng một mình, mà phải truyền cái sáng ấy cho người sau, đời sau, để nó soi được khắp nơi, lâu dài.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ CửuBước đi lộn xộn, giữ lòng kính
履錯然,敬之無咎 – Lí thác nhiên, kính chi vô cữu. Bước chân lộn xộn; giữ lòng cung kính thì không lỗi.
Lúc mới bắt đầu, như sáng sớm vừa thức dậy, bao nhiêu việc tới cùng lúc, bước chân rối rít. Giữ lòng cẩn trọng, cung kính, thì tránh được lỗi. Tiểu Tượng: để tránh lỗi.
Lời khuyên: Bắt đầu một ngày, một việc, khi mọi thứ còn rối, hãy giữ cho lòng nghiêm và tỉnh.
Hào 2 · Lục NhịÁnh vàng
黃離,元吉 – Hoàng li, nguyên cát. Ánh sáng màu vàng, rất tốt.
Như mặt trời giữa trưa, sáng mà dịu. Màu vàng là màu của đức trung. Hào 2 trung chính, sáng mà không chói, bám vào chỗ đúng. Tiểu Tượng: được đạo trung.
Lời khuyên: Sáng suốt mà ôn hòa, đúng mực. Đó là lúc đẹp nhất.
Hào 3 · Cửu TamMặt trời xế bóng
日昃之離,不鼓缶而歌,則大耋之嗟,凶 – Nhật trắc chi li, bất cổ phẫu nhi ca, tắc đại điệt chi ta, hung. Mặt trời đã xế; không gõ vò mà hát cho vui, thì than thở vì tuổi già, xấu.
Hào 3 ở cuối quẻ dưới, như mặt trời chiều. Cái gì cũng có lúc xế. Người khôn thì vui với lẽ ấy, gõ vò mà hát, an nhiên. Người không hiểu thì than thở, sợ hãi. Tiểu Tượng: mặt trời xế thì sao lâu được.
Lời khuyên: Đến lúc tuổi già, lúc việc xế bóng, hãy an nhiên đón nhận. Than thở không giữ được mặt trời.
Hào 4 · Cửu TứĐột ngột đến như lửa
突如其來如,焚如,死如,棄如 – Đột như kỳ lai như, phần như, tử như, khí như. Đột ngột mà đến, như lửa cháy, rồi chết, rồi bị bỏ.
Hào 4 cứng mà nóng, vừa sang quẻ trên đã xông thẳng lên lấn người đứng đầu. Như ngọn lửa bùng lên rồi tắt ngay, chẳng còn gì. Tiểu Tượng: không có chỗ dung thân.
Lời khuyên: Đừng nóng vội lấn lướt. Cháy bùng nhanh thì tắt cũng nhanh.
Hào 5 · Lục NgũNước mắt chảy ròng
出涕沱若,戚嗟若,吉 – Xuất thế đà nhược, thích ta nhược, cát. Nước mắt chảy ròng, buồn rầu than thở, tốt.
Người đứng đầu mềm yếu, bị kẹp giữa hai hào cứng, lo lắng đến rơi nước mắt. Nhưng chính vì biết lo, biết sợ, mà giữ được. Tiểu Tượng: bám vào ngôi vương công.
Lời khuyên: Ở vị trí cao mà biết lo đến mất ngủ là dấu hiệu tốt. Người không lo mới đáng sợ.
Hào 6 · Thượng CửuVua ra quân
王用出征,有嘉折首,獲匪其醜,無咎 – Vương dụng xuất chinh, hữu gia chiết thủ, hoạch phỉ kỳ xú, vô cữu. Vua đem quân đi đánh, có công tốt: chém kẻ cầm đầu, còn những kẻ đi theo thì không bắt, không lỗi.
Sáng đến cùng thì soi rõ được cái xấu, và có sức dẹp nó. Nhưng chỉ trị kẻ đầu sỏ, tha kẻ bị lôi kéo. Tiểu Tượng: để làm cho nước được chính.
Lời khuyên: Xử cái sai thì xử gốc, xử người cầm đầu. Đừng trừng phạt tràn lan.
Thực hành
Quẻ Li dạy về sự sáng và chỗ nương tựa: bám vào lẽ chính thì mới sáng lâu; sáng suốt mà phải mềm mỏng như bò cái. Bắt đầu thì giữ lòng kính; giữa đời thì sáng mà ôn hòa; về già thì an nhiên; đừng nóng vội bùng lên; ở cao thì biết lo; xử việc thì xử gốc, tha người bị lôi kéo. Và nối tiếp ánh sáng cho người sau.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Li: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Hãy xem mình đang nương tựa vào đâu: người nào, việc gì, nguyên tắc nào. Nương vào chỗ chính thì sáng. Giữ sự sáng suốt nhưng đừng nóng nảy, đừng kiêu. Biết vui với từng giai đoạn của đời mình. Và nếu đang có ánh sáng, hãy truyền nó cho người khác.
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.