Hiểm chồng lên hiểm; có lòng tin, chỉ có lòng là thông suốt; cứ đi thì được khen.
Ý chính
Không có cái gì quá mãi (quẻ Đại Quá); quá thì sa vào hiểm. Khảm là hố sâu, là hiểm. Quẻ này hai lần Khảm chồng lên nhau, nên gọi là "Tập Khảm": hiểm chồng lên hiểm, vừa ra khỏi hố này đã gặp hố khác.
Hình quẻ Khảm: một hào dương nằm giữa hai hào âm, như cái cứng bị vây trong cái mềm, như người tốt bị hãm giữa vòng nguy. Nhưng hào dương ở giữa cũng là tượng của lòng thật ở bên trong. Lời quẻ nói: trong hiểm, thân có thể bị vây, nhưng lòng thì vẫn thông. Lòng không loạn thì sẽ tìm được lối ra.
Hình ảnh của quẻ là nước. Nước chảy qua chỗ hiểm mà không mất tính của nó, gặp hố thì lấp đầy rồi chảy tiếp, không bao giờ ngừng, không bao giờ sai hẹn với biển. Lời Thoán còn nói: hiểm cũng có ích. Trời có cái hiểm không trèo lên được, đất có núi sông, vua chúa dựa vào hiểm để giữ nước.
Hình tượng
水洊至,習坎。君子以常德行,習教事。Thủy tấn chí, Tập khảm. Quân tử dĩ thường đức hạnh, tập giáo sự. Nước chảy đến liên tiếp, là quẻ Tập Khảm. Người quân tử noi theo mà giữ đức hạnh cho thường xuyên, tập luyện việc dạy dỗ.
Nước chảy liên tục không đứt quãng. Người muốn vượt hiểm thì đức hạnh phải bền bỉ như thế, không phải lúc có lúc không. Và việc dạy người cũng phải lặp đi lặp lại, như nước chảy mãi, thấm dần.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ LụcSa vào đáy hố
習坎,入于坎窞,凶 – Tập khảm, nhập vu khảm đạm, hung. Trong hiểm chồng chất, lại sa vào tận đáy hố, xấu.
Hào 1 yếu, ở dưới cùng, không có ai cứu. Đã ở trong hiểm, lại đi sâu thêm vào chỗ hiểm nhất. Tiểu Tượng: lạc đường nên xấu.
Lời khuyên: Đang gặp khó mà còn làm liều thì càng lún sâu. Dừng lại trước đã.
Hào 2 · Cửu NhịCầu chút ít thì được
坎有險,求小得 – Khảm hữu hiểm, cầu tiểu đắc. Trong hố có hiểm, cầu chút ít thì được.
Hào 2 cứng, giữ đức trung, nhưng vẫn còn ở giữa hiểm. Chưa ra được hẳn, nhưng nếu không đòi nhiều, chỉ cầu từng bước nhỏ, thì được. Tiểu Tượng: chưa ra khỏi chỗ giữa hiểm.
Lời khuyên: Đang trong khó khăn, đừng mong thoát ngay. Đặt mục tiêu nhỏ, đi từng bước.
Hào 3 · Lục TamTới lui đều hiểm
來之坎坎,險且枕,入于坎窞,勿用 – Lai chi khảm khảm, hiểm thả chẩm, nhập vu khảm đạm, vật dụng. Tới cũng hiểm, lui cũng hiểm; trước mặt hiểm, sau lưng dựa vào hiểm; sa vào đáy hố; đừng làm gì.
Hào 3 ở giữa hai quẻ Khảm, đi đâu cũng hiểm. Lúc này làm gì cũng sai. Tiểu Tượng: cuối cùng không có công.
Lời khuyên: Khi tiến lui đều nguy, đừng hành động. Đứng yên, chờ thời.
Hào 4 · Lục TứMột chén rượu, hai bát cơm
樽酒簋貳,用缶,納約自牖,終無咎 – Tôn tửu quỹ nhị, dụng phẫu, nạp ước tự dũ, chung vô cữu. Một chén rượu, hai bát cơm, đựng bằng đồ sành; đưa lời giao ước qua cửa sổ; cuối cùng không lỗi.
Hào 4 ở sát người đứng đầu (hào 5) trong thời hiểm. Thời này không còn lễ nghi rườm rà, chỉ cần một chén rượu, hai bát cơm, đồ sành mộc mạc. Muốn nói với người trên thì không đi cửa chính mà đi qua cửa sổ, tức qua chỗ người ta dễ hiểu, dễ nghe. Tiểu Tượng: chỗ cứng và mềm gặp nhau.
Lời khuyên: Trong khó khăn, bỏ hình thức, đến với nhau bằng sự giản dị và thật lòng. Góp ý thì tìm lối dễ nghe.
Hào 5 · Cửu NgũNước chưa đầy hố
坎不盈,祗既平,無咎 – Khảm bất doanh, chỉ ký bình, vô cữu. Nước chưa đầy hố, nhưng đã gần bằng miệng, không lỗi.
Người đứng đầu cứng mà trung chính, sắp ra khỏi hiểm. Nước chưa đầy, nhưng sắp tràn ra được. Tiểu Tượng: đức trung chưa được lớn, tức còn phải cố thêm.
Lời khuyên: Sắp qua được khó khăn rồi, đừng buông. Giữ bình tĩnh thêm một chút.
Hào 6 · Thượng LụcBị trói, giam trong bụi gai
係用徽纆,寘于叢棘,三歲不得,凶 – Hệ dụng huy mặc, trí vu tùng cức, tam tuế bất đắc, hung. Bị trói bằng dây thừng, giam trong bụi gai, ba năm không ra được, xấu.
Hào cuối yếu, ở chỗ hiểm cùng cực mà không biết đường ra. Bụi gai là chỗ giam tù thời xưa. Tiểu Tượng: lạc đường nên xấu ba năm.
Lời khuyên: Hiểm đến cùng mà mất phương hướng thì lâu mới thoát. Giữ lấy lòng, đừng để mất đường.
Thực hành
Quẻ Khảm dạy cách sống trong hiểm nạn: giữ lòng tin bên trong, vì thân bị vây mà lòng vẫn thông. Học theo nước: bền bỉ, không ngừng, gặp hố thì lấp đầy rồi chảy tiếp. Đừng làm liều để lún sâu thêm; đặt mục tiêu nhỏ; tiến lui đều nguy thì đứng yên; bỏ hình thức mà đến với nhau bằng sự thật lòng; sắp qua thì đừng buông. Đức hạnh phải thường xuyên như dòng nước.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Khảm: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Anh/chị đang ở trong hiểm, có khi khó này chồng lên khó khác. Đừng hoảng, đừng làm liều. Giữ lòng tin và sự bình tĩnh bên trong. Đi từng bước nhỏ, đừng mong thoát ngay. Bỏ hình thức, thật lòng với người có thể giúp mình. Như nước, cứ chảy, rồi sẽ ra.
Đường xá nguy hiểm, tránh đi lúc này, nhất là đường thủy.
Nghiên cứu
Phần Nghiên cứu dành cho hội viên
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.