Quá lớn, cây cột cái bị cong; lợi cho việc tiến tới, hanh thông.
Ý chính
Nuôi dưỡng (quẻ Di) đủ thì có sức làm việc lớn, việc vượt mức bình thường. Đại Quá nghĩa là cái lớn đã quá mức. Nhìn hình quẻ: bốn hào dương dồn ở giữa, hai đầu chỉ là hai hào âm mỏng. Như một cây xà nhà ở giữa thì nặng, hai đầu thì yếu, nên bị cong võng xuống.
Đó là thời đặc biệt: gánh nặng quá sức, cái cũ sắp gãy. Thời thường không làm được gì, chỉ có người dám làm việc phi thường mới cứu được. Vì vậy lời quẻ vẫn nói "lợi cho việc tiến tới, hanh thông". Lời Thoán: cứng quá mà vẫn giữ đức trung, mềm mỏng (Tốn) mà vui vẻ (Đoài) đi làm. Thời Đại Quá là thời lớn lắm thay.
Cụ Phan nói: thánh hiền gặp thời Đại Quá thì làm những việc người thường cho là quá, như vua Nghiêu nhường ngôi cho người ngoài, như vua Thang đánh vua Kiệt. Không quá thì không cứu được thời quá.
Hình tượng
澤滅木,大過。君子以獨立不懼,遯世無悶。Trạch diệt mộc, Đại quá. Quân tử dĩ độc lập bất cụ, độn thế vô muộn. Nước đầm ngập cả cây, là quẻ Đại Quá. Người quân tử noi theo mà đứng một mình không sợ, lánh đời không buồn.
Nước đầm vốn nuôi cây, nay dâng lên ngập cây, đó là quá mức. Thời ấy người quân tử phải có hai đức. Ra làm thì dám đứng một mình, cả thiên hạ phản đối cũng không sợ. Không được dùng thì lui về, cả đời không ai biết cũng không buồn.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ LụcLót cỏ tranh trắng
藉用白茅,無咎 – Tạ dụng bạch mao, vô cữu. Lót bằng cỏ tranh trắng, không lỗi.
Đặt đồ tế xuống đất là được rồi, nhưng lại lót thêm cỏ tranh trắng sạch cho cẩn thận. Cẩn thận như thế thì có quá cũng không sao. Đại Hệ Từ khen: cỏ tranh là vật mọn, mà dùng nó thì trọng; cẩn thận như thế thì không có gì sai. Tiểu Tượng: mềm ở dưới.
Lời khuyên: Làm việc lớn, hãy cẩn thận quá mức ở bước đầu. Thà kỹ quá còn hơn sơ suất.
Hào 2 · Cửu NhịCây dương khô nảy chồi
枯楊生稊,老夫得其女妻,無不利 – Khô dương sinh đề, lão phu đắc kỳ nữ thê, vô bất lợi. Cây dương khô nảy chồi từ gốc, ông già lấy được vợ trẻ, không gì không lợi.
Hào 2 cứng mà giữ đức trung, gần với hào 1 mềm ở dưới. Cứng gặp mềm, già gặp trẻ, cây khô nảy mầm từ gốc: cái cũ được tiếp sức sống mới. Tiểu Tượng: quá mà vẫn hợp được với nhau.
Lời khuyên: Khi đã già cỗi, hãy kết hợp với cái mới, người trẻ. Mầm mới mọc từ gốc thì cây sống lại.
Hào 3 · Cửu TamCột cong
棟橈,凶 – Đống nạo, hung. Cây cột cong, xấu.
Hào 3 quá cứng, lại không giữ trung, ỷ sức mình mà không chịu ai giúp. Như cây cột gánh nặng mà không có gì đỡ, nên cong gãy. Tiểu Tượng: không thể có ai phụ giúp.
Lời khuyên: Gánh việc lớn mà không chịu cho ai giúp thì sớm muộn cũng gãy.
Hào 4 · Cửu TứCột cao vững
棟隆,吉。有它,吝 – Đống long, cát. Hữu tha, lận. Cây cột vồng cao vững vàng, tốt. Nếu có lòng khác thì đáng tiếc.
Hào 4 cứng mà ở chỗ mềm, biết cân bằng, nên chống được như cột vững. Nhưng nó ứng với hào 1 ở dưới; nếu vì chiều người dưới mà lệch đi thì lại hỏng. Tiểu Tượng: không bị cong xuống phía dưới.
Lời khuyên: Đang gánh việc chung vững vàng, đừng vì tình riêng mà nghiêng lệch.
Hào 5 · Cửu NgũCây dương khô nở hoa
枯楊生華,老婦得其士夫,無咎無譽 – Khô dương sinh hoa, lão phụ đắc kỳ sĩ phu, vô cữu vô dự. Cây dương khô nở hoa, bà già lấy được chồng trẻ; không lỗi cũng không khen.
Khác hào 2: chồi mọc từ gốc thì cây sống lại, còn hoa nở trên ngọn thì chỉ đẹp một lúc rồi tàn. Hào 5 gần hào 6 là âm đã già. Kết hợp ấy không sinh được gì lâu bền. Tiểu Tượng: hoa trên cây khô sao lâu được.
Lời khuyên: Đổi mới bề ngoài cho đẹp mà không đổi từ gốc thì chỉ được một lúc.
Hào 6 · Thượng LụcLội quá sâu, ngập đầu
過涉滅頂,凶,無咎 – Quá thiệp diệt đính, hung, vô cữu. Lội qua chỗ nước quá sâu, ngập cả đầu; xấu, nhưng không có lỗi.
Đây là người biết là hiểm, biết là chết, mà vẫn lội qua để cứu thời. Kết quả là xấu cho bản thân, nhưng không ai trách được. Cụ Phan nói: đó là bậc giết mình để thành nhân. Tiểu Tượng: không thể trách được.
Lời khuyên: Có những việc đúng mà làm thì phải trả giá đắt. Người làm vẫn đáng kính.
Thực hành
Quẻ Đại Quá dạy cách sống trong thời quá mức: dám làm việc phi thường mà thời cần, dám đứng một mình không sợ, lui về thì không buồn. Bắt đầu thì cẩn thận như lót cỏ trắng. Kết hợp với cái mới từ gốc chứ không chỉ đổi mới bề ngoài. Đừng ôm hết một mình đến gãy; đừng vì tình riêng mà lệch. Và có những lúc, vì nghĩa, phải chấp nhận lội qua chỗ ngập đầu.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Đại Quá: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Anh/chị đang ở thời gánh nặng quá sức, hoặc đứng trước một việc lớn bất thường. Cách thường có lẽ không đủ, phải dám làm khác. Nhưng hãy cẩn thận từ bước đầu, nhờ người giúp, đừng ôm hết một mình. Nếu phải đứng một mình vì lẽ phải, đừng sợ.
Cẩn thận sông nước, nơi nguy hiểm. Không mạo hiểm.
Nghiên cứu
Phần Nghiên cứu dành cho hội viên
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.