Quẻ 27 / 64

Di Nuôi dưỡng

Sơn Lôi Di 頤 · trên Cấn (núi), dưới Chấn (sấm)

“Nuôi thân và nuôi người cho đúng đạo: tự lo lấy miếng ăn, giữ lời nói, tiết độ ăn uống, và đừng nhìn miếng ăn của người.”

Gieo quẻ

Lời quẻ

頤,貞吉。觀頤,自求口實。

Di, trinh cát. Quan di, tự cầu khẩu thực.

Nuôi dưỡng, giữ chính thì tốt. Hãy xem cách người ta nuôi, và xem mình tự tìm cái gì bỏ vào miệng.

Ý chính

Chữ Di nghĩa gốc là cái cằm, cái quai hàm. Nhìn hình quẻ đúng như cái miệng mở: hào dương trên cùng và dưới cùng là hai hàm, bốn hào âm ở giữa là khoảng trống. Hàm dưới động (Chấn), hàm trên đứng yên (Cấn), đúng như khi ta nhai. Miệng là chỗ nuôi thân, nên Di nghĩa là nuôi dưỡng.

Đã tích được nhiều (quẻ Đại Súc) thì phải biết nuôi. Lời quẻ dạy hai việc: xem người ta nuôi ai, nuôi thế nào thì biết người ấy tốt hay xấu; và xem mình tự tìm cái gì để nuôi mình thì biết mình là người thế nào. Nuôi thân bằng cách chính đáng thì tốt.

Lời Thoán mở rộng: trời đất nuôi muôn vật, thánh nhân nuôi người hiền để người hiền nuôi muôn dân. Nuôi không chỉ là cho ăn, mà là nuôi đức, nuôi người.

Hình tượng

山下有雷,頤。君子以慎言語,節飲食。 Sơn hạ hữu lôi, Di. Quân tử dĩ thận ngôn ngữ, tiết ẩm thực. Dưới núi có sấm, là quẻ Di. Người quân tử noi theo mà cẩn thận lời nói, tiết độ ăn uống.

Miệng có hai việc: nói ra và ăn vào. Cụ Phan nói: họa từ miệng mà ra, bệnh từ miệng mà vào. Giữ lời nói là nuôi đức; tiết độ ăn uống là nuôi thân.

Sáu hào

Hào đọc từ dưới lên.

Hào 1 · Sơ CửuBỏ rùa thiêng của mình

舍爾靈龜,觀我朵頤,凶 – Xả nhĩ linh quy, quan ngã đóa di, hung. Bỏ con rùa thiêng của ngươi, mà nhìn ta nhai trễ cả hàm, xấu.

Con rùa có thể nhịn ăn mà sống lâu, tượng cho người tự đủ, không cần cầu ai. Hào 1 vốn cứng, có tài, có thể tự nuôi mình, vậy mà lại bỏ cái quý của mình, thèm thuồng nhìn miếng ăn của người khác. Tiểu Tượng: thế thì không còn gì đáng quý.

Lời khuyên: Đừng bỏ tài sức của mình để chạy theo cái lợi của người. Cái mình có mới quý.

Hào 2 · Lục NhịNuôi ngược

顛頤,拂經于丘頤,征凶 – Điên di, phất kinh vu khâu di, chinh hung. Ngược lại xin người dưới nuôi, trái với lẽ thường; cầu người trên gò cao nuôi, đi thì xấu.

Hào 2 yếu, không tự nuôi được. Xin người dưới (hào 1) nuôi thì ngược lẽ; đi xin người trên cao (hào 6) không phải đồng loại thì bị từ chối. Tiểu Tượng: đi mà mất đồng loại.

Lời khuyên: Đừng sống nhờ vào người khác một cách trái lẽ. Tự đứng được mới là gốc.

Hào 3 · Lục TamTrái đạo nuôi

拂頤,貞凶,十年勿用,無攸利 – Phất di, trinh hung, thập niên vật dụng, vô du lợi. Trái với đạo nuôi dưỡng, dù cố giữ cũng xấu; mười năm không dùng được, không lợi gì.

Hào 3 không trung không chính, lại ở đầu Chấn (động), là người chỉ ham ăn, ham hưởng, nuôi mình bằng mọi cách, bất kể đúng sai. Tiểu Tượng: trái đạo lớn lắm.

Lời khuyên: Kiếm sống bằng cách trái lương tâm thì càng làm càng hỏng, mất nhiều năm không gượng lại được.

Hào 4 · Lục TứNuôi ngược mà tốt

顛頤,吉。虎視眈眈,其欲逐逐,無咎 – Điên di, cát. Hổ thị đam đam, kỳ dục trục trục, vô cữu. Người trên mà nhờ người dưới nuôi, tốt. Mắt nhìn chăm chăm như hổ, lòng mong nối nhau không dứt, không lỗi.

Cũng là "nuôi ngược", nhưng hào 4 ở chỗ cao, nhờ người hiền ở dưới (hào 1) giúp mình để nuôi dân. Lý do chính đáng, nên tốt. Lòng mong tìm người hiền phải tha thiết như hổ rình mồi, không lúc nào nguôi. Tiểu Tượng: người trên ban ơn sáng rộng.

Lời khuyên: Ở vị trí cao mà nhờ người giỏi ở dưới thì không xấu hổ. Hãy tìm người giỏi một cách tha thiết.

Hào 5 · Lục NgũTrái lệ thường mà giữ chính

拂經,居貞吉,不可涉大川 – Phất kinh, cư trinh cát, bất khả thiệp đại xuyên. Trái lệ thường, nhưng giữ chính thì tốt; không thể vượt sông lớn.

Người đứng đầu lẽ ra phải nuôi dân, nhưng tài yếu, phải dựa vào người hiền ở trên (hào 6). Như thế trái lệ thường, nhưng giữ chính và thuận theo người hiền thì tốt. Chỉ đừng tự mình làm việc lớn, việc hiểm. Tiểu Tượng: thuận theo người trên.

Lời khuyên: Biết mình chưa đủ sức thì dựa vào người giỏi, và đừng tự ôm việc quá sức.

Hào 6 · Thượng CửuMọi người nhờ mình mà được nuôi

由頤,厲吉,利涉大川 – Do di, lệ cát, lợi thiệp đại xuyên. Thiên hạ nhờ mình mà được nuôi; biết nguy thì tốt, lợi cho việc vượt sông lớn.

Hào 6 là người hiền mà cả quẻ nhờ cậy. Trách nhiệm lớn, nên phải luôn lo sợ, giữ gìn. Có lo thì làm được việc lớn. Tiểu Tượng: có phúc lớn.

Lời khuyên: Khi nhiều người dựa vào mình, hãy luôn thận trọng. Gánh lớn thì phải đi vững.

Thực hành

Quẻ Di dạy cách nuôi: tự lo lấy miếng ăn bằng tài sức chính đáng của mình, đừng thèm miếng của người, đừng sống nhờ trái lẽ, đừng kiếm sống trái lương tâm. Người ở trên thì tha thiết tìm người giỏi để cùng nuôi dân. Và trong đời thường: cẩn thận lời nói, tiết độ ăn uống. Nuôi thân là nuôi cả cái miệng nói ra lẫn cái miệng ăn vào.

Phần Thực hành dành cho hội viên

Bài học Đạo người quân tử của quẻ Di: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.

Xem các gói hội viên Đã có mã hội viên

Nếu gieo được quẻ này

Việc anh/chị hỏi liên quan đến chuyện nuôi dưỡng: nuôi thân, nuôi gia đình, nuôi một việc. Hãy dựa vào tài sức của chính mình, kiếm sống bằng cách chính đáng. Cẩn thận lời nói, tiết độ ăn uống. Nếu chưa đủ sức, hãy nhờ người giỏi, nhưng nhờ cho đúng lẽ.

Gợi ý theo từng việc

Công việc
Nhìn xem mình đang nuôi gì, dựa vào gì. Tự lực, đừng trông chờ người khác.
Tiền bạc, làm ăn
Lo cái ăn cái mặc chính đáng trước. Đừng tham, đừng ăn bám.
Tình cảm, gia đình
Chăm lo cho nhau từ bữa ăn, lời nói. Cẩn thận lời nói ra.
Sức khỏe
Chú ý ăn uống, giữ miệng. Ăn uống điều độ là gốc của sức khỏe.
Học hành, thi cử
Nuôi dưỡng trí óc bằng sách tốt. Tự học là chính.
Đi xa, chuyển chỗ
Đi để học hỏi thì tốt. Cẩn thận ăn uống khi đi xa.

Nghiên cứu

Phần Nghiên cứu dành cho hội viên

Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.

Xem các gói hội viên Đã có mã hội viên