Quẻ 23 / 64

Bác Bào mòn, đổ nát

Sơn Địa Bác 剝 · trên Cấn (núi), dưới Khôn (đất)

“Thời bị bào mòn thì đừng liều tiến; củng cố cái gốc ở dưới, và giữ lấy hạt giống tốt cho ngày trở lại.”

Gieo quẻ

Lời quẻ

剝,不利有攸往。

Bác, bất lợi hữu du vãng.

Bào mòn, không lợi cho việc tiến tới đâu.

Ý chính

Trang sức đến cùng (quẻ Bí) thì cái thực bên trong đã mỏng, bắt đầu bị bào mòn. Vì vậy sau Bí là Bác. Chữ Bác nghĩa là bóc, gọt, làm cho rụng dần.

Nhìn hình quẻ: năm hào âm từ dưới lấn lên, chỉ còn một hào dương ở trên cùng. Đạo tiểu nhân đã lớn gần hết, đạo quân tử chỉ còn một chút. Như cái giường bị mối mọt ăn từ chân lên, hay như ngọn núi bị mưa gió bào mòn dần xuống đất.

Lời Thoán dạy cách ứng xử: thuận theo mà dừng lại. Không phải đầu hàng, mà là hiểu thời. Người quân tử coi trọng lẽ "tiêu, tức, đầy, vơi": có lúc tiêu thì có lúc lớn, có lúc đầy thì có lúc vơi. Đó là đường đi của trời. Thời Bác không phải lúc để tiến, mà là lúc giữ mình và chờ.

Hình tượng

山附於地,剝。君子以厚下安宅。 Sơn phụ ư địa, Bác. Quân tử dĩ hậu hạ an trạch. Núi bám vào đất, là quẻ Bác. Người ở trên noi theo mà làm dày cái ở dưới, để yên chỗ ở.

Núi cao mà nền đất mỏng thì núi lở. Muốn núi không đổ, phải đắp dày chân núi. Người lãnh đạo muốn tập thể không tan, phải lo cho người ở dưới, làm dày cái gốc. Cụ Phan nói: nhà được yên khi móng vững; nước được yên khi dân được no.

Sáu hào

Hào đọc từ dưới lên.

Hào 1 · Sơ LụcMọt ăn chân giường

剝床以足,蔑貞凶 – Bác sàng dĩ túc, miệt trinh hung. Bào mòn cái giường từ chân, làm mất cái chính, xấu.

Cái hỏng bắt đầu từ dưới, từ chỗ ít ai để ý. Như mối ăn chân giường. Cái chính bị diệt dần từ gốc. Tiểu Tượng: diệt từ dưới.

Lời khuyên: Cái hỏng thường bắt đầu từ chỗ nhỏ, chỗ thấp. Để ý từ sớm.

Hào 2 · Lục NhịMọt ăn đến thành giường

剝床以辨,蔑貞凶 – Bác sàng dĩ biện, miệt trinh hung. Bào mòn đến thành giường, làm mất cái chính, xấu.

Cái hỏng đã lên cao hơn, đến khung giường. Tiểu Tượng: chưa có ai cùng giúp. Người tốt thời này bị cô lập, không có ai đứng về phía mình.

Lời khuyên: Khi thấy cái xấu lan dần mà mình đơn độc, đừng liều. Tìm người cùng chí.

Hào 3 · Lục TamTách khỏi bầy

剝之,無咎 – Bác chi, vô cữu. Ở thời bào mòn mà không theo bầy, không lỗi.

Hào 3 là hào âm duy nhất ứng với hào dương ở trên (hào 6). Nó ở giữa đám tiểu nhân mà lòng hướng về người quân tử, nên tách ra khỏi bầy. Tiểu Tượng: rời bỏ trên dưới, tức rời bỏ đám đông xung quanh mình.

Lời khuyên: Ở giữa môi trường xấu, dám khác đám đông để đứng về lẽ phải. Như thế thì không lỗi.

Hào 4 · Lục TứMọt ăn đến da người nằm

剝床以膚,凶 – Bác sàng dĩ phu, hung. Bào mòn đến da người nằm trên giường, xấu.

Giường đã hỏng hết, giờ đến người. Tai họa đã chạm vào thân. Tiểu Tượng: sát gần tai họa. Lúc này không còn chuyện phòng ngừa nữa.

Lời khuyên: Đừng đợi đến khi cái hỏng chạm vào mình mới lo. Lúc ấy đã muộn.

Hào 5 · Lục NgũXâu cá, dẫn đàn cung nhân

貫魚,以宮人寵,無不利 – Quán ngư, dĩ cung nhân sủng, vô bất lợi. Như xâu cá thành chuỗi, dẫn đám cung nhân theo thứ tự đến hầu vua, không gì không lợi.

Hào 5 là đầu đàn của năm hào âm. Nhưng nó không dẫn đàn đi phá tiếp, mà dẫn cả đàn quay về phục tùng người quân tử ở trên (hào 6), có trật tự như cá xâu thành chuỗi. Tiểu Tượng: cuối cùng không có gì phải lo. Đây là lối thoát của thời Bác: kẻ mạnh biết quay về với lẽ phải.

Lời khuyên: Nếu mình đang ở đầu một nhóm đi sai, hãy dẫn cả nhóm quay về. Đó là việc lớn nhất mình có thể làm.

Hào 6 · Thượng CửuTrái lớn không bị ăn

碩果不食,君子得輿,小人剝廬 – Thạc quả bất thực, quân tử đắc dư, tiểu nhân bác lư. Quả lớn còn lại không bị ăn; người quân tử được dân chở như cỗ xe, kẻ tiểu nhân thì phá nát chính mái nhà mình.

Đây là hình ảnh đẹp nhất của quẻ. Cây bị bóc hết lá, hết quả, chỉ còn một trái lớn trên ngọn, không ai hái. Trái ấy rơi xuống, hạt nảy thành cây mới. Đạo quân tử không bao giờ mất hẳn. Còn kẻ tiểu nhân, bóc đến cùng thì bóc cả mái nhà mình đang ở. Tiểu Tượng: quân tử được dân nâng đỡ; tiểu nhân cuối cùng không dùng được.

Lời khuyên: Thời khó nhất, hãy giữ lấy một hạt giống tốt: một người, một nguyên tắc, một nghề. Đó là cái để làm lại.

Thực hành

Quẻ Bác dạy cách sống trong thời bị bào mòn: đừng liều tiến, hiểu lẽ đầy vơi của trời. Để ý cái hỏng từ khi nó mới ăn chân giường. Dám tách khỏi đám đông để giữ lẽ phải. Nếu mình có ảnh hưởng, dẫn người quay về đường chính. Lo dày cái gốc ở dưới. Và trên hết, giữ lấy "trái lớn không bị ăn", hạt giống cho ngày trở lại.

Phần Thực hành dành cho hội viên

Bài học Đạo người quân tử của quẻ Bác: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.

Xem các gói hội viên Đã có mã hội viên

Nếu gieo được quẻ này

Anh/chị đang ở thời bị bào mòn: mọi thứ yếu đi, xấu đi. Đây không phải lúc liều tiến hay mở rộng. Hãy thu lại, củng cố cái gốc, chăm lo những người ở dưới mình. Giữ lấy cái quý nhất làm hạt giống. Thời này rồi sẽ qua: sau Bác là Phục, sự trở lại.

Gợi ý theo từng việc

Công việc
Thời đang suy, nền móng bị bào mòn. Không tiến, giữ mình, chờ qua giai đoạn này.
Tiền bạc, làm ăn
Dễ hao hụt, mất mát. Không đầu tư, không cho vay, giữ chặt phần cốt lõi.
Tình cảm, gia đình
Có điều đang làm rạn nứt dần. Nhẫn nại, giữ phần tốt đẹp nhất, đừng làm căng.
Sức khỏe
Cơ thể đang yếu đi. Nên đi khám sớm, nghỉ ngơi và bồi bổ.
Học hành, thi cử
Phong độ đang xuống. Ôn lại căn bản, đừng ôm đồm thêm.
Đi xa, chuyển chỗ
Không nên đi xa lúc này.

Nghiên cứu

Phần Nghiên cứu dành cho hội viên

Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.

Xem các gói hội viên Đã có mã hội viên