Khiêm thì thông suốt; người quân tử giữ được đến cuối.
Ý chính
Quẻ Khiêm đứng ngay sau quẻ Đại Hữu (có nhiều, giàu lớn). Thứ tự ấy có ý: đã có nhiều rồi thì đừng để đầy tràn, vì đầy quá thì nghiêng, nghiêng thì đổ. Muốn giữ được cái đã có, phải biết khiêm.
Khiêm ở đây không phải tự hạ mình, cũng không phải nói giảm cho đẹp lòng người. Khiêm là có thật mà không cần phô ra. Cụ Phan dẫn lời Kinh Thư khen vua Vũ: chính vì ông không khoe tài nên thiên hạ không ai tranh tài với ông, không kể công nên không ai tranh công với ông.
Chữ quan trọng là "hữu chung", giữ được đến cuối. Khiêm một lúc thì ai cũng làm được. Khiêm trong mọi việc, từ trẻ đến già, kể cả khi đã thành công, mới là đức của người quân tử. Một điều hiếm thấy: trong 64 quẻ, Khiêm là quẻ duy nhất mà cả sáu hào đều tốt hoặc có lợi, không hào nào xấu.
Hình tượng
地中有山,謙。君子以裒多益寡,稱物平施。Địa trung hữu sơn, Khiêm. Quân tử dĩ biều đa ích quả, xứng vật bình thi. Trong lòng đất có núi, là quẻ Khiêm. Người quân tử noi theo mà bớt chỗ nhiều, thêm chỗ ít, cân nhắc mọi vật cho công bằng.
Núi vốn cao, vậy mà nằm dưới đất. Cái cao thật không cần nhô lên mặt đất để người ta thấy. Từ hình ảnh ấy, người quân tử học cách san bằng: chỗ thừa thì bớt, chỗ thiếu thì bù. Khiêm không chỉ là thái độ của một người, mà còn là cách phân chia cho công bằng trong nhà, trong công ty, trong xã hội.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ LụcKhiêm rồi lại khiêm
謙謙君子,用涉大川,吉 – Khiêm khiêm quân tử, dụng thiệp đại xuyên, cát. Người quân tử khiêm rồi lại khiêm, dùng đức ấy mà qua sông lớn, tốt.
Đứng thấp nhất, tính lại mềm mỏng, đã ở dưới còn tự nhún thêm. Người như thế đi đâu cũng được giúp, nên dám làm cả việc khó như qua sông lớn. Cụ Phan có một ví dụ rất đời: lên đò sang sông mà nhường người khác lên trước, thì lúc cập bến bên kia mình lại là người gần cửa bước lên bờ trước. Tiểu Tượng nói người này "lấy sự thấp nhún để tự nuôi mình": khiêm là cách tự rèn, không phải cách lấy lòng.
Lời khuyên: Mới bắt đầu, cứ học và nhường. Đó không phải yếu, đó là nền.
Hào 2 · Lục NhịKhiêm mà có tiếng
鳴謙,貞吉 – Minh khiêm, trinh cát. Khiêm mà vang tiếng, giữ chính thì tốt.
Đức khiêm chứa bên trong lâu ngày thì tự nhiên người ngoài biết đến, như chim hót thì ai cũng nghe. Tiếng tăm ấy không do phô trương, mà do "được tự trong lòng". Vì sao kinh lại thêm chữ "trinh" (giữ chính)? Cụ Phan giải rất sâu: khiêm và nịnh bề ngoài giống nhau. Nịnh là hạ mình trước người có quyền để cầu lợi; khiêm thật là có hơn người mà vẫn nhún, kể cả với người kém mình.
Lời khuyên: Được khen thì cứ để người ta khen, mình không đổi. Và tự hỏi: mình đang khiêm hay đang nịnh?
Hào 3 · Cửu TamCó công mà vẫn khiêm
勞謙,君子有終,吉 – Lao khiêm, quân tử hữu chung, cát. Có công lao mà vẫn khiêm, người quân tử giữ được đến cuối, tốt.
Đây là hào chủ của quẻ, hào dương duy nhất, năm hào âm còn lại đều trông vào. Người này có tài, có vị trí, gánh việc nặng nhất, vậy mà không kể công. Hệ từ truyện khen: nhọc mà không khoe, có công mà không cho là ơn mình ban, đó là đức dày nhất. Tiểu Tượng nói kết quả: "muôn dân phục". Cụ Phan nhắc một ý tinh tế: người ta phục vì mình khiêm, chứ không phải mình khiêm để người ta phục.
Lời khuyên: Làm được việc lớn thì để công trạng tự nói. Người kể công sẽ mất dần công.
Hào 4 · Lục TứĐem đức khiêm ra khắp mọi việc
無不利,撝謙 – Vô bất lợi, huy khiêm. Không gì không lợi, hãy phát huy đức khiêm.
Hào 4 đứng ở chỗ tế nhị: trên sát người đứng đầu (hào 5), dưới lại ở trên một người có công lớn (hào 3). Vị trí ấy dễ bị hiểu là lấn trên hoặc đè dưới. Vì vậy kinh dặn phải "huy khiêm", đưa sự khiêm tốn vào mọi cử chỉ. Tiểu Tượng thêm: làm thế không phải khiêm quá mức, mà vừa đúng phép.
Lời khuyên: Ở giữa hai người quan trọng, càng phải nhã nhặn và biết phận.
Hào 5 · Lục NgũKhiêm mà không nhu nhược
不富以其鄰,利用侵伐,無不利 – Bất phú dĩ kỳ lân, lợi dụng xâm phạt, vô bất lợi. Không cậy giàu mà được láng giềng theo; có lợi khi dùng đến binh uy; không gì không lợi.
Người đứng đầu mà khiêm thì người xung quanh theo về, không cần dùng tiền bạc hay quyền thế. Nhưng kinh nói thêm một điều bất ngờ: có lúc phải dùng uy. Cụ Phan giải: người lãnh đạo mà chỉ mềm mỏng thì không đủ tư cách, phải cứng mềm đi đôi, đức và uy cùng có. Tiểu Tượng nói rõ đối tượng: chỉ là "đánh kẻ không phục", không phải gây sự.
Lời khuyên: Khiêm không có nghĩa là để ai muốn làm gì thì làm. Với người cố tình làm sai, phải cương quyết.
Hào 6 · Thượng LụcTiếng khiêm đã vang, hãy sửa từ nhà mình
鳴謙,利用行師,征邑國 – Minh khiêm, lợi dụng hành sư, chinh ấp quốc. Khiêm mà vang tiếng; có lợi khi dùng quân để chỉnh đốn ấp nước của mình.
Đến cuối quẻ, đức khiêm đã cực, ai cũng biết tiếng. Nhưng Tiểu Tượng nói "chí chưa thỏa": khiêm đến cùng thì dễ thành quá mềm, không làm nên việc lớn. Việc nên làm lúc này là mạnh tay chỉnh đốn ngay trong phạm vi của mình, chứ không vươn ra xa.
Lời khuyên: Được tiếng tốt rồi thì dùng uy tín ấy để sửa những chỗ sai trong nhà mình, đơn vị mình.
Thực hành
Khiêm là đức giúp người ta giữ được những gì mình có. Lời Thoán nói cả trời, đất, quỷ thần và lòng người đều ghét cái đầy tràn mà ưa cái khiêm: trăng tròn rồi khuyết, bờ cao lở xuống, vực sâu được nước đổ về, người kiêu bị ghét, người nhún được thương.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Khiêm: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Một quẻ rất tốt. Việc anh/chị đang hỏi sẽ thuận nếu mình giữ thái độ nhún nhường, chịu hỏi, chịu nghe, và không tranh công. Nếu đang có nhiều (tiền, tiếng, quyền), đây là lời nhắc chia sẻ và đừng để đầy tràn. Chỉ cần nhớ: nhún nhường không có nghĩa là nhân nhượng với điều sai.
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.