Đồng nhân vu dã, hanh. Lợi thiệp đại xuyên, lợi quân tử trinh.
Cùng với người ở chốn đồng rộng thì hanh thông. Lợi cho việc vượt sông lớn, lợi cho người quân tử giữ chính.
Ý chính
Thời bế tắc (quẻ Bĩ) không thể kéo dài mãi. Muốn lật được nó, người ta phải đồng lòng với nhau. Vì vậy sau Bĩ là Đồng Nhân.
Lửa bốc lên, trời ở trên cao: hai thứ cùng hướng lên một phía. Lửa lại soi sáng, như mặt trời giữa trời chiếu khắp nơi. Cụ Phan giải chữ "vu dã" (ở chốn đồng rộng) rất hay: hợp với người không chọn người thân, không chọn hàng xóm, mà hợp cả với người xa lạ. Không thiên vị một nhà, một làng, một phe nào. Đó mới là đại đồng.
Có hợp như thế thì mới vượt được sông lớn, tức làm được việc lớn, việc khó. Nhưng điều kiện là "quân tử trinh": cái gắn mọi người lại phải là lẽ phải, không phải lợi riêng.
Hình tượng
天與火,同人。君子以類族辨物。Thiên dữ hỏa, Đồng nhân. Quân tử dĩ loại tộc biện vật. Trời với lửa, là quẻ Đồng Nhân. Người quân tử noi theo mà xếp loại các nhóm, phân biệt các vật.
Nghe thì lạ: quẻ nói chuyện hợp nhau mà lại dạy phân biệt. Nhưng hợp không phải là xóa hết khác biệt. Biết rõ mỗi người, mỗi nhóm khác nhau ở đâu, giống nhau ở đâu, thì mới tìm được chỗ chung thật sự. Hợp mà không hiểu nhau thì chỉ là hợp bề ngoài.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ CửuRa khỏi cửa mà hợp với người
同人于門,無咎 – Đồng nhân vu môn, vô cữu. Ra ngoài cửa mà cùng với người, không lỗi.
Bước đầu ra khỏi nhà để kết bạn, chưa vướng tư tình gì. Ra khỏi cửa nghĩa là không chỉ quanh quẩn với người nhà. Tiểu Tượng: ra khỏi cửa mà hợp với người, ai trách được.
Lời khuyên: Muốn có bạn tốt, hãy bước ra khỏi vòng quen thuộc của mình.
Hào 2 · Lục NhịChỉ hợp trong họ hàng
同人于宗,吝 – Đồng nhân vu tông, lận. Chỉ cùng với người trong họ, đáng tiếc.
Hào 2 trung chính, lại ứng với hào 5, tưởng là tốt. Nhưng chính vì chỉ chăm chăm vào một người ứng với mình, nên thành ra hẹp. Cụ Phan nói: hợp với người mà chỉ trong phe, trong họ, là con đường hẹp hòi.
Lời khuyên: Đừng chỉ dùng người thân, người cùng quê. Lòng hẹp thì việc cũng hẹp.
Hào 3 · Cửu TamPhục quân trong bụi rậm
伏戎于莽,升其高陵,三歲不興 – Phục nhung vu mãng, thăng kỳ cao lăng, tam tuế bất hưng. Giấu quân trong bụi rậm, trèo lên gò cao mà dòm, ba năm không dám dấy lên.
Hào 3 muốn tranh hào 2 về phía mình, nhưng biết hào 2 đã có chỗ ứng (hào 5) là người mạnh. Nó không dám đánh thẳng, chỉ nấp, rình, chờ dịp. Ba năm vẫn không dám làm gì. Tranh giành bằng mưu ngầm thì mệt mà chẳng được gì.
Lời khuyên: Ghen tị, rình rập người khác chỉ làm khổ mình. Không phải của mình thì buông.
Hào 4 · Cửu TứTrèo lên tường mà không đánh
乘其墉,弗克攻,吉 – Thừa kỳ dung, phất khắc công, cát. Đã trèo lên tường thành, nhưng không đánh, tốt.
Hào 4 cũng muốn tranh, đã leo lên đến tường. Nhưng nghĩ lại thấy mình trái lẽ, nên dừng tay. Tiểu Tượng: biết lẽ mình không thắng được mà quay về đường phải, nên tốt.
Lời khuyên: Đang định làm điều sai mà kịp dừng lại thì vẫn tốt. Biết dừng là khôn.
Hào 5 · Cửu NgũTrước khóc sau cười
同人,先號咷而後笑,大師克相遇 – Đồng nhân, tiên hào đào nhi hậu tiếu, đại sư khắc tương ngộ. Cùng với người, trước kêu khóc, sau cười; phải dùng quân lớn đánh thắng thì mới gặp được nhau.
Hào 5 và hào 2 là đôi tri kỷ, nhưng bị hào 3 và hào 4 chắn giữa. Muốn gặp nhau phải vượt qua trở ngại, có lúc đau khổ. Nhưng lòng ngay thẳng thì cuối cùng cũng gặp, và vui. Đại Hệ Từ dẫn hào này: "Hai người đồng lòng, sắc bén cắt được kim loại."
Lời khuyên: Người cùng chí có khi bị chia cách. Giữ lòng thật thì sẽ có ngày gặp lại.
Hào 6 · Thượng CửuHợp ở ngoài nội
同人于郊,無悔 – Đồng nhân vu giao, vô hối. Cùng với người ở ngoài nội, không ăn năn.
Hào cuối ở xa, không có ai để hợp, nhưng cũng không có ai để tranh. Không hối, nhưng cũng chưa được như "vu dã". Tiểu Tượng: chí chưa được thỏa.
Lời khuyên: Đứng ngoài cuộc thì yên thân, nhưng chưa làm được việc lớn. Muốn làm được, phải dấn vào.
Thực hành
Quẻ Đồng Nhân dạy cách hợp với người: bước ra khỏi vòng thân quen, đừng kết bè theo họ hàng phe nhóm, đừng rình rập tranh giành, biết dừng khi mình sai, và giữ lòng thật với người cùng chí dù bị chia cách. Hợp mà vẫn hiểu rõ sự khác nhau của mỗi người. Cái gắn người với người phải là lẽ phải chung, không phải lợi riêng.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Đồng Nhân: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Đây là thời nên hợp tác, kết nối, làm việc với nhiều người. Hãy mở lòng ra với cả những người không thân quen, công bằng với mọi người, đừng kéo bè kéo cánh. Nếu có người cùng chí đang xa cách, hãy kiên nhẫn: trước khó sau vui.
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.