Bĩ chi phỉ nhân, bất lợi quân tử trinh, đại vãng tiểu lai.
Bế tắc không phải là đạo người; người quân tử giữ chính cũng không được lợi; cái lớn đi ra, cái nhỏ đi vào.
Ý chính
Bĩ là mặt trái của Thái. Nhìn hình quẻ tưởng là thuận: trời ở trên, đất ở dưới. Nhưng khí trời bay lên, khí đất chìm xuống, nên hai bên càng lúc càng xa nhau, không bao giờ gặp. Trời đất không giao thì muôn vật không thông.
Áp vào việc người: trên dưới không giao nhau thì trong nước như không có nước. Người lãnh đạo không nghe dân, dân không nói được lên trên. Bên trong là tiểu nhân, bên ngoài là quân tử; đạo tiểu nhân lớn lên, đạo quân tử tiêu đi. Cụ Phan nói thời này người tốt có giữ chính cũng khó làm được việc, vì cả thế cuộc đang đi ngược.
Nhưng quẻ không tuyệt vọng. Bĩ cũng như Thái, đều có lúc hết. Ba hào dưới là lúc Bĩ đang mạnh, ba hào trên là lúc Bĩ đang tan dần.
Hình tượng
天地不交,否。君子以儉德辟難,不可榮以祿。Thiên địa bất giao, Bĩ. Quân tử dĩ kiệm đức tị nạn, bất khả vinh dĩ lộc. Trời đất không giao nhau, là quẻ Bĩ. Người quân tử noi theo mà thu đức mình lại để tránh nạn, không thể lấy bổng lộc làm vinh.
"Kiệm đức" không phải là bớt làm điều tốt, mà là đừng phô tài ra. Thời bế tắc, ai nổi bật dễ bị ghét, bị kéo vào phe này phe kia. Và đừng ham chức tước, bổng lộc lúc này, vì nhận chức trong thời loạn là đem mình buộc vào cái sắp đổ.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ LụcNhổ cỏ tranh, kéo cả chùm
拔茅茹,以其彙,貞吉亨 – Bạt mao nhự, dĩ kỳ vị, trinh cát hanh. Nhổ cỏ tranh thì kéo cả chùm rễ, cùng với cả đám; giữ chính thì tốt, hanh thông.
Câu này giống hệt hào 1 quẻ Thái, chỉ khác một chữ: Thái nói "tiến lên thì tốt", Bĩ nói "giữ chính thì tốt". Thời thịnh thì người tốt dắt nhau ra làm; thời bế tắc thì người tốt dắt nhau lui về giữ mình. Tiểu Tượng: chí vẫn ở nơi vua, tức lui mà không bỏ lòng lo việc chung.
Lời khuyên: Thời khó, đừng chen vào chỗ xấu. Cùng những người tốt quanh mình giữ nếp, giữ lòng.
Hào 2 · Lục NhịÔm lấy mà chiều theo
包承,小人吉,大人否亨 – Bao thừa, tiểu nhân cát, đại nhân bĩ hanh. Bao bọc, chiều theo người trên; kẻ tiểu nhân thì được tốt; bậc đại nhân thì chịu bế tắc mà đạo vẫn thông.
Thời Bĩ, kẻ tiểu nhân sống bằng cách xu phụ, chiều chuộng người trên, nên được lợi. Người lớn thì không chịu làm thế, đành chịu thiệt. Nhưng cụ Phan nói: thân bị bĩ mà đạo thì hanh. Tiểu Tượng: không để mình lẫn vào bầy.
Lời khuyên: Thấy người khác được lợi nhờ xu nịnh, đừng bắt chước. Chịu thiệt một thời mà giữ được mình.
Hào 3 · Lục TamÔm lấy điều xấu hổ
包羞 – Bao tu. Ôm giữ trong lòng điều đáng xấu hổ.
Hào 3 ở đỉnh quẻ dưới, kẻ tiểu nhân đã leo lên chỗ cao mà không đáng. Trong lòng nó chứa đầy mưu mô chưa dám lộ ra; cái nó ôm ấp chỉ là điều đáng thẹn. Tiểu Tượng: chỗ đứng không xứng.
Lời khuyên: Ngồi ở chỗ mình không xứng thì sớm muộn cũng lộ. Đừng giữ chức bằng mánh khóe.
Hào 4 · Cửu TứCó mệnh thì không lỗi
有命無咎,疇離祉 – Hữu mệnh vô cữu, trù ly chỉ. Làm theo mệnh trời, theo lệnh trên thì không lỗi; bạn bè cùng được hưởng phúc.
Bĩ đã qua nửa, bắt đầu có thể xoay chuyển. Hào 4 là người có tài, ở gần người đứng đầu. Nhưng muốn xoay thời thì phải đúng lúc, đúng danh nghĩa, đừng tự mình làm liều. Làm đúng thì những người cùng chí cũng được nhờ. Tiểu Tượng: chí được thực hiện.
Lời khuyên: Khi thời cơ đổi mới vừa ló, hãy hành động có danh nghĩa chính đáng, và kéo những người tốt cùng làm.
Hào 5 · Cửu NgũDừng cái bế tắc
休否,大人吉。其亡其亡,繫于苞桑 – Hưu bĩ, đại nhân cát. Kỳ vong kỳ vong, hệ vu bao tang. Chấm dứt được thời bế tắc, bậc đại nhân thì tốt. Luôn nhắc "sắp mất rồi, sắp mất rồi", thì như buộc vào gốc dâu chắc chắn.
Người đứng đầu có tài, có đức, ra tay dẹp được thời Bĩ. Nhưng Kinh dặn một câu rất hay: đúng lúc vừa thoát ra, phải luôn tự nhắc "có thể mất". Biết lo thì mới vững như buộc vào bụi dâu có rễ sâu. Đây là cặp với câu "không có bằng nào mà không nghiêng" của quẻ Thái.
Lời khuyên: Vừa vượt được khó khăn, đừng thở phào quá sớm. Giữ cái lo trong lòng thì mới giữ được thành quả.
Hào 6 · Thượng CửuBĩ đổ, rồi vui
傾否,先否後喜 – Khuynh bĩ, tiên bĩ hậu hỷ. Thời bế tắc bị lật đổ; trước bế tắc, sau vui mừng.
Bĩ đến cùng thì phải đổ. Không có cái gì bế tắc mãi. Nhưng cụ Phan nhấn mạnh chữ "khuynh" (lật đổ): không phải ngồi đợi nó tự hết, mà phải có người ra sức lật nó đi. Tiểu Tượng: bĩ đến cùng thì đổ, sao để lâu được.
Lời khuyên: Cái khó nào cũng có lúc hết, nhưng phải có người ra tay. Đến lúc ấy thì đừng ngần ngại.
Thực hành
Quẻ Bĩ dạy cách sống trong thời bế tắc: thu mình lại, đừng phô tài, đừng ham chức lộc; cùng người tốt giữ nếp; chịu thiệt mà không xu nịnh. Khi thời cơ đổi mới đến, hành động có danh nghĩa, kéo người cùng chí. Khi đã thoát ra, vẫn nhớ "sắp mất rồi" để giữ cho vững. Bĩ không phải là hết đường, mà là lúc để giữ mình và chuẩn bị.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Bĩ: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Anh/chị đang ở thời bế tắc: nói không ai nghe, làm không thông. Đừng ham lợi trước mắt, đừng chiều theo cái sai để được việc. Giữ mình, giữ người tốt quanh mình, chờ thời. Khi thấy cơ hội đổi mới, hãy ra tay, và khi đã thoát ra thì vẫn giữ cái lo trong lòng.
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.