Tỉ, cát. Nguyên phệ, nguyên vĩnh trinh, vô cữu. Bất ninh phương lai, hậu phu hung.
Gần gũi nhau thì tốt. Hãy xét kỹ lại như người bói lần thứ hai: người mình theo có lớn lao, bền lâu, ngay chính không, thì mới không lỗi. Những nơi chưa yên đang kéo đến; kẻ đến sau cùng thì xấu.
Ý chính
Sau quẻ Sư (đám đông) là quẻ Tỉ: đông người thì phải có chỗ gắn kết. Nước nằm trên mặt đất thì thấm vào đất, không còn tách ra được; đó là hình ảnh gắn bó khăng khít nhất. Cụ Phan nói: trong trời đất không vật gì đứng một mình mà nên, nhỏ như một nhà, lớn như một nước, đều phải liên kết.
Quẻ có một hào dương ở ngôi cao (hào 5), năm hào âm đều hướng về. Lời quẻ khuyên hai điều. Thứ nhất, trước khi gắn bó, hãy xét kỹ ("nguyên phệ"): người ấy có đủ ba đức lớn, bền, ngay không. Thứ hai, đã biết đó là chỗ nên theo thì đến sớm; người do dự đến sau cùng sẽ bị bỏ lại.
Hình tượng
地上有水,比。先王以建萬國,親諸侯。Địa thượng hữu thủy, Tỉ. Tiên vương dĩ kiến vạn quốc, thân chư hầu. Trên đất có nước, là quẻ Tỉ. Các vua đời trước noi theo mà dựng muôn nước, thân với các chư hầu.
Một người không thể thân với cả thiên hạ. Muốn gắn kết được đông người, phải chia thành những nhóm nhỏ, mỗi nhóm có người đứng đầu, rồi người lãnh đạo thân với những người đứng đầu ấy. Một công ty, một dòng họ, một hội nhóm đều vận hành như thế.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ LụcLòng thành đầy vò
有孚比之,無咎。有孚盈缶,終來有他吉 – Hữu phu tỉ chi, vô cữu. Hữu phu doanh phẫu, chung lai hữu tha cát. Lấy lòng thành mà gần người, không lỗi. Lòng thành đầy như nước đầy vò, cuối cùng sẽ có điều tốt từ nơi khác đến.
Buổi đầu của mọi mối quan hệ quyết định về sau. Cụ Phan nói: nếu lúc đầu không thật, thì về cuối không thể mặn nồng. Vò đất thô sơ, nhưng chứa đầy thì quý; lòng thành mộc mạc mà đầy đủ thì người khác tự tìm đến.
Lời khuyên: Bắt đầu một mối quan hệ, hãy thật lòng ngay từ đầu. Điều tốt sẽ đến từ chỗ mình không ngờ.
Hào 2 · Lục NhịGắn bó từ bên trong
比之自內,貞吉 – Tỉ chi tự nội, trinh cát. Gắn bó từ trong lòng ra, giữ chính thì tốt.
Hào 2 ứng với người đứng đầu (hào 5). Người ngoài có thể nghĩ đây là kẻ dưới bám người trên để cầu vinh. Nhưng cụ Phan giải: hai bên đều trung chính, gắn với nhau vì đạo, không phải vì lợi. Tiểu Tượng: không tự đánh mất mình.
Lời khuyên: Gần người có quyền thế thì càng phải giữ mình. Gắn bó vì cùng chí hướng, không vì cầu lợi.
Hào 3 · Lục TamGần kẻ không ra người
比之匪人 – Tỉ chi phỉ nhân. Gần gũi với những kẻ không ra gì.
Xung quanh hào 3 toàn hào âm, không trung không chính. Gắn bó với những người như thế thì Tiểu Tượng than: "chẳng đáng thương sao?" Kinh không nói hung hay cát, như thể chuyện xấu đã quá rõ.
Lời khuyên: Xem lại những người mình đang gần gũi. Bạn xấu kéo mình xuống nhanh hơn mình tưởng.
Hào 4 · Lục TứGắn bó với người hiền bên ngoài
外比之,貞吉 – Ngoại tỉ chi, trinh cát. Gắn bó với người bên ngoài, giữ chính thì tốt.
Hào 4 không có người ứng ở dưới, nhưng ở sát người hiền ở trên (hào 5). Nó hướng lên gắn với người hiền. Tiểu Tượng: thân với người hiền là để theo người trên.
Lời khuyên: Đừng chỉ quanh quẩn trong nhóm cũ. Hãy chủ động đến với người giỏi, người tốt.
Hào 5 · Cửu NgũThân gần một cách quang minh
顯比,王用三驅,失前禽,邑人不誡,吉 – Hiển tỉ, vương dụng tam khu, thất tiền cầm, ấp nhân bất giới, cát. Thân gần một cách rõ ràng quang minh, như vua đi săn chỉ vây ba mặt, con thú chạy về phía trước thì để mất; người trong ấp không cần răn đe; tốt.
Đây là người mà cả quẻ hướng về. Cách thu phục lòng người của ông là để ngỏ một mặt: ai muốn đến thì đến, ai muốn đi thì đi, không ép, không dụ. Tiểu Tượng: bỏ kẻ chống, nhận người thuận. Dân không cần phải răn đe vì người trên giữ đức trung.
Lời khuyên: Muốn được người theo, đừng ép buộc. Để người ta tự do chọn, người ở lại mới là người thật lòng.
Hào 6 · Thượng LụcGắn bó mà không có đầu
比之無首,凶 – Tỉ chi vô thủ, hung. Gắn bó mà không có đầu mối, xấu.
Hào cuối, đến muộn nhất, đúng là "kẻ đến sau" mà lời quẻ cảnh báo. Cụ Phan còn hiểu là: không có khởi đầu tốt thì không có kết thúc tốt. Tiểu Tượng: không có chỗ kết thúc.
Lời khuyên: Một mối quan hệ không xây từ gốc thì không đi đến đâu. Và đừng chần chừ quá lâu khi biết đâu là chỗ nên về.
Thực hành
Quẻ Tỉ dạy cách gắn bó: xét kỹ người mình theo, đến bằng lòng thành, giữ mình khi gần người quyền thế, tránh xa kẻ xấu, chủ động gần người hiền, và đừng để lỡ thời. Còn khi mình là người được theo, hãy để ngỏ một mặt: không ép ai ở lại.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Tỉ: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Đây là thời nên kết nối, tìm đồng minh, tìm chỗ gắn bó. Hãy xét kỹ người hay nơi mình định về, rồi đến bằng lòng thật. Đừng chần chừ quá lâu kẻo lỡ. Nếu mình là người đứng đầu, hãy thu phục bằng sự rộng rãi, không ép buộc.
Đi cùng bạn bè, người thân thì vui và thuận. Đến nơi nhớ giữ liên lạc.
Nghiên cứu
Phần Nghiên cứu dành cho hội viên
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.