Quẻ 7 / 64

Sư Đội quân, đám đông

Địa Thủy Sư 師 · trên Khôn (đất), dưới Khảm (nước)

“Muốn đông người làm việc lớn: việc phải chính, người cầm đầu phải đáng tin, kỷ luật phải nghiêm.”

Gieo quẻ

Lời quẻ

師,貞,丈人吉,無咎。

Sư, trinh, trượng nhân cát, vô cữu.

Dùng quân phải chính đáng; có bậc lão thành cầm quân thì tốt, không lỗi.

Ý chính

Tranh chấp (quẻ Tụng) mà lớn lên thì thành chiến tranh, nên tiếp theo là quẻ Sư. Sư là quân đội, cũng là đám đông. Quẻ chỉ có một hào dương (hào 2) giữa năm hào âm: một người chỉ huy giữa nhiều người theo.

Lời quẻ chỉ có mấy chữ mà đủ hai điều cốt lõi. Một là "trinh": việc dùng quân phải chính đáng, có danh nghĩa. Hai là "trượng nhân": người cầm quân phải là người già dặn, có uy tín, được mọi người phục. Lời Thoán nói: dùng được đông người theo lẽ chính thì có thể làm vua. Dùng quân là việc gây hại cho thiên hạ, vậy mà dân vẫn theo, là vì việc ấy chính đáng.

Ngày nay ít ai cầm quân, nhưng ai cũng có lúc dẫn dắt một nhóm người: một công trình, một đội bóng, một chiến dịch. Quẻ Sư áp dụng cho tất cả.

Hình tượng

地中有水,師。君子以容民畜眾。 Địa trung hữu thủy, Sư. Quân tử dĩ dung dân súc chúng. Trong lòng đất có nước, là quẻ Sư. Người quân tử noi theo mà bao dung dân, nuôi dưỡng đám đông.

Nước ngầm nằm trong đất, không thấy mà lúc nào cũng có. Cụ Phan liên hệ với phép "dân là binh, binh là dân" thời xưa: lúc yên thì làm dân, lúc có việc thì thành quân. Sức mạnh của một tập thể nằm ở chỗ ngày thường người lãnh đạo có nuôi dưỡng, chăm lo cho người của mình hay không.

Sáu hào

Hào đọc từ dưới lên.

Hào 1 · Sơ LụcRa quân phải có phép

師出以律,否臧凶 – Sư xuất dĩ luật, phủ tang hung. Quân ra phải có kỷ luật; không vậy thì dù may mà thắng cũng xấu.

Bước đầu tiên của mọi việc tập thể là luật lệ. Cụ Phan nói rõ hai điều: ra quân phải có danh nghĩa, và trong quân phải có hiệu lệnh. Thiếu kỷ luật thì dù có thắng nhờ may, về sau cũng hỏng.

Lời khuyên: Bắt đầu việc chung, hãy đặt luật chơi rõ ràng trước.

Hào 2 · Cửu NhịỞ giữa quân

在師中,吉,無咎,王三錫命 – Tại sư trung, cát, vô cữu, vương tam tích mệnh. Ở giữa quân, tốt, không lỗi; vua ba lần ban mệnh.

Đây là vị tướng của cả quẻ: cứng cỏi, giữ đức trung, ở giữa quân sĩ chứ không ngồi xa chỉ tay. Lại được người trên (hào 5) tin tưởng, trao trọn quyền. Tướng giỏi cộng với vua tin là điều kiện để thắng.

Lời khuyên: Người dẫn dắt phải ở cùng đội mình. Người giao việc phải tin và trao đủ quyền.

Hào 3 · Lục TamChở xác về

師或輿尸,凶 – Sư hoặc dư thi, hung. Quân có khi phải chở xác về, xấu.

Người tài kém, không trung không chính, mà nhận cầm quân. Kết quả là thua to. Tiểu Tượng: "rất không có công". Còn một cách hiểu khác: trong quân mà nhiều người cùng làm chủ, mỗi người một ý.

Lời khuyên: Không đủ sức thì đừng nhận việc chỉ huy. Và một đội chỉ nên có một người quyết.

Hào 4 · Lục TứLui quân đóng lại

師左次,無咎 – Sư tả thứ, vô cữu. Quân lui về đóng lại, không lỗi.

Biết mình không thắng nổi thì lui giữ, không đánh liều. Tiểu Tượng nói: thế là chưa mất phép thường. Trong binh pháp, lui đúng lúc cũng là một chiến thuật.

Lời khuyên: Thấy bất lợi thì rút, giữ lực lượng. Rút lui có trật tự không phải là thua.

Hào 5 · Lục NgũRuộng có thú, nên bắt

田有禽,利執言,無咎。長子帥師,弟子輿尸,貞凶 – Điền hữu cầm, lợi chấp ngôn, vô cữu. Trưởng tử suất sư, đệ tử dư thi, trinh hung. Ruộng có thú dữ vào phá, nên bắt, không lỗi. Để người con trưởng cầm quân; để con thứ thì phải chở xác về, dù chính cũng xấu.

Người đứng đầu mềm mỏng, không thích đánh, chỉ ra tay khi giặc vào phá ruộng mình. Nhưng đã đánh thì phải chọn đúng người: một người có tài, có uy (con trưởng), không để kẻ kém tài hoặc nhiều người tranh nhau chỉ huy.

Lời khuyên: Chỉ dùng sức khi thật cần. Khi dùng, giao cho đúng một người giỏi, đừng chia quyền lung tung.

Hào 6 · Thượng LụcLuận công ban thưởng

大君有命,開國承家,小人勿用 – Đại quân hữu mệnh, khai quốc thừa gia, tiểu nhân vật dụng. Vua ra lệnh ban thưởng, người công lớn được phong nước, người công nhỏ được nhận nhà; kẻ tiểu nhân thì chớ dùng.

Thắng rồi thì luận công. Cụ Phan giải: kẻ tiểu nhân có tài, có công trong chiến trận thì thưởng tiền bạc cho xứng, nhưng đừng giao chức quyền cai quản. Tiểu Tượng nói thẳng: dùng tiểu nhân thì ắt loạn nước.

Lời khuyên: Xong việc, thưởng công cho công bằng, nhưng giao quyền thì phải xét đến đức.

Thực hành

Quẻ Sư là bài học về lãnh đạo tập thể: mục đích chính đáng, người cầm đầu đáng tin, kỷ luật từ đầu, ở cùng người của mình, biết lui khi bất lợi, chỉ dùng sức khi cần, và thưởng công phân minh. Trên hết là "dung dân súc chúng": ngày thường phải chăm người, lúc cần người mới theo.

Phần Thực hành dành cho hội viên

Bài học Đạo người quân tử của quẻ Sư: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.

Xem các gói hội viên Đã có mã hội viên

Nếu gieo được quẻ này

Việc anh/chị hỏi cần sức của nhiều người. Hãy chắc rằng mục đích chính đáng, có một người đủ uy tín dẫn dắt, và luật chơi rõ ràng ngay từ đầu. Nếu thấy bất lợi, lui về giữ sức. Nếu có cạnh tranh, chỉ dùng sức khi thật cần thiết.

Gợi ý theo từng việc

Công việc
Việc lớn, cần kỷ luật và người lãnh đạo có kinh nghiệm. Phân việc rõ, giữ nề nếp thì thành.
Tiền bạc, làm ăn
Làm ăn cần tổ chức chặt, sổ sách rõ. Đừng giao tiền cho người chưa đủ năng lực.
Tình cảm, gia đình
Gia đình cần người cầm trịch công bằng. Có kỷ cương nhưng phải có tình.
Sức khỏe
Cần kỷ luật trong ăn ngủ, tập luyện. Làm theo hướng dẫn của bác sĩ, đừng tự ý bỏ dở.
Học hành, thi cử
Lập kế hoạch học có kỷ luật như hành quân. Theo đúng lịch thì đạt.
Đi xa, chuyển chỗ
Đi đông người thì phải có người tổ chức chung. Chuẩn bị chu đáo, giữ đúng lịch.

Nghiên cứu

Phần Nghiên cứu dành cho hội viên

Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.

Xem các gói hội viên Đã có mã hội viên