Tụng, hữu phu chất dịch, trung cát, chung hung. Lợi kiến đại nhân, bất lợi thiệp đại xuyên.
Tranh chấp: mình có lý mà bị chặn lại, nên thận trọng. Dừng ở giữa thì tốt, theo đến cùng thì xấu. Lợi gặp người công minh phân xử; không lợi vượt sông lớn.
Ý chính
Quẻ Nhu nói về ăn uống, mà có ăn uống thì có tranh giành, nên tiếp theo là quẻ Tụng. Trời (Càn) đi lên, nước (Khảm) chảy xuống, hai bên đi ngược hướng nhau, đó là hình ảnh của bất đồng. Cụ Phan còn chỉ ra một tượng khác: bên trên cứng rắn ép xuống, bên dưới hiểm hóc chống lên, thế nào cũng sinh kiện.
Điều đáng chú ý là lời quẻ không bàn ai đúng ai sai. Ngay cả khi mình có lý ("hữu phu"), kinh vẫn khuyên: dừng ở giữa thì tốt, đẩy đến cùng thì xấu. Kiện cáo dù thắng cũng tốn kém, mất tình, để lại oán. Nếu cần phân xử thì tìm người công minh ("đại nhân"), chứ đừng liều mình vào chỗ sâu ("không lợi vượt sông lớn").
Hình tượng
天與水違行,訟。君子以作事謀始。Thiên dữ thủy vi hành, Tụng. Quân tử dĩ tác sự mưu thủy. Trời và nước đi trái nhau, là quẻ Tụng. Người quân tử noi theo mà làm việc gì cũng tính kỹ từ đầu.
Đây là lời khuyên khôn ngoan nhất của quẻ: muốn khỏi kiện, hãy ngăn từ lúc bắt đầu. Hợp đồng viết rõ, tiền bạc sòng phẳng, lời hứa ghi lại, phần việc chia minh bạch. Phần lớn tranh chấp sinh ra từ một khởi đầu mập mờ.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ LụcĐừng kéo dài
不永所事,小有言,終吉 – Bất vĩnh sở sự, tiểu hữu ngôn, chung cát. Đừng kéo dài việc tranh chấp; có chút lời qua tiếng lại, cuối cùng tốt.
Tranh chấp mới chớm, mình lại yếu. Cụ Phan nói kinh sợ người yếu mà có chỗ dựa sẽ ỷ thế sinh sự, nên khuyên dừng sớm. Bị nói vài câu cũng được; Tiểu Tượng thêm rằng lẽ phải rồi sẽ tự sáng ra.
Lời khuyên: Va chạm nhỏ thì cho qua nhanh, đừng để thành chuyện lớn.
Hào 2 · Cửu NhịKhông kiện nổi thì về
不克訟,歸而逋,其邑人三百戶,無眚 – Bất khắc tụng, quy nhi bô, kỳ ấp nhân tam bách hộ, vô sảnh. Không kiện nổi, lui về lánh đi; ấp nhỏ ba trăm nóc nhà, không bị tai vạ.
Hào 2 cứng cỏi, muốn kiện người trên (hào 5), nhưng thế mình không địch nổi. Tiểu Tượng nói thẳng: dưới kiện trên thì họa đến như nhặt lấy. Biết lui về giữ phần nhỏ của mình thì cả nhà, cả xóm được yên.
Lời khuyên: Biết sức mình. Lui đúng lúc không phải là thua, mà là giữ được cái quan trọng hơn.
Hào 3 · Lục TamSống bằng đức cũ
食舊德,貞厲,終吉。或從王事,無成 – Thực cựu đức, trinh lệ, chung cát. Hoặc tòng vương sự, vô thành. Sống nhờ phúc đức cũ, giữ chính mà thận trọng, cuối cùng tốt. Nếu theo làm việc cho người trên, đừng nhận thành công về mình.
Người mềm mỏng, không tranh với ai, an phận với cái mình đã có. Thời buổi kiện tụng, dù mình không kiện ai vẫn phải lo người khác kiện mình, nên phải giữ mình cho ngay và luôn cẩn thận.
Lời khuyên: Bằng lòng với phần mình, không giành giật, và làm việc thì không tranh công.
Hào 4 · Cửu TứQuay lại nghe lẽ phải
不克訟,復即命,渝,安貞吉 – Bất khắc tụng, phục tức mệnh, du, an trinh cát. Không kiện nổi, quay về với lẽ phải, đổi ý, yên lòng giữ chính thì tốt.
Hào 4 vốn hiếu thắng, nhưng nhìn quanh thấy không nên kiện, bèn tự sửa mình. Từ chỗ muốn tranh, chuyển sang chịu nghe lẽ phải. Tiểu Tượng khen: như thế không mất gì.
Lời khuyên: Đang hăng mà nhận ra mình sai hoặc không đáng, hãy dừng và đổi ý. Đó là dũng cảm thật.
Hào 5 · Cửu NgũNgười xử kiện công minh
訟,元吉 – Tụng, nguyên cát. Xử kiện, rất tốt.
Đây là "đại nhân" mà lời quẻ nhắc tới: người ở ngôi cao, trung chính, phân xử công bằng. Gặp được người như thế thì người oan được giải, người ngay được yên.
Lời khuyên: Nếu anh/chị là người phân xử, hãy công bằng và đứng giữa. Nếu là người có chuyện, hãy tìm người như thế.
Hào 6 · Thượng CửuThắng kiện được đai, một buổi mất ba lần
或錫之鞶帶,終朝三褫之 – Hoặc tích chi bàn đái, chung triêu tam sỉ chi. Có khi được ban cho đai áo quan, nhưng trong một buổi sáng bị lột ba lần.
Người kiện đến cùng, có khi thắng thật, được thưởng thật. Nhưng cái được nhờ kiện thì không bền, và không ai kính trọng (Tiểu Tượng: "nhờ kiện mà được áo mũ, cũng chẳng đáng kính").
Lời khuyên: Thắng bằng tranh giành thì giữ không lâu. Đừng lấy thắng kiện làm vinh.
Thực hành
Quẻ Tụng dạy ba điều: ngăn tranh chấp từ đầu bằng sự rõ ràng (Đại Tượng); có tranh chấp thì dừng sớm, biết lui, biết đổi ý (hào 1, 2, 4); và nếu phải phân xử thì tìm người công minh, chứ đừng đẩy đến cùng (hào 5, 6). Người quân tử không sợ kiện, nhưng không ham kiện.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Tụng: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Anh/chị đang hoặc sắp vướng vào chuyện tranh chấp. Dù mình có lý, hãy cân nhắc dừng ở giữa chừng: hòa giải, nhờ người công minh phân xử, chấp nhận nhường một phần. Đừng đẩy đến cùng. Và từ nay, việc gì cũng nên làm rõ ràng từ đầu.
Chưa nên đi xa hoặc làm việc mạo hiểm. Nếu đi thì tránh gây chuyện với ai.
Nghiên cứu
Phần Nghiên cứu dành cho hội viên
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.