Càn là khởi đầu lớn lao, thông suốt, đem lại lợi ích, và bền vững chính đáng.
Ý chính
Càn là quẻ đầu tiên của Kinh Dịch, tượng trưng cho trời, cho sức sáng tạo, cho cái năng lượng khiến mọi thứ bắt đầu và lớn lên. Bốn chữ nguyên, hanh, lợi, trinh thường được hiểu như bốn mùa. Nguyên là mùa xuân, mọi vật nảy mầm. Hanh là mùa hạ, mọi vật lớn mạnh, thông suốt. Lợi là mùa thu, kết trái, vật nào được phần vật nấy. Trinh là mùa đông, thu về giữ gốc, chờ một vòng mới.
Đặt vào đời người, quẻ Càn không hứa "anh sẽ thành công". Nó nói sức mạnh thật sự vận hành thế nào: khởi đầu từ cái gốc tốt, đi được vì thuận lẽ, có ích cho mình và người, và giữ được lâu vì ngay thẳng. Thiếu chữ cuối, ba chữ đầu dễ thành hăng hái nhất thời.
Cụ Phan Bội Châu lưu ý rằng sáu hào quẻ Càn đều là "rồng", tức cùng một người tài đức, nhưng mỗi hào một thời nên cách hành xử phải khác. Đó là chìa khóa đọc quẻ này: cùng một con rồng, lúc lặn, lúc hiện, lúc bay, lúc phải biết dừng.
Hình tượng
天行健,君子以自強不息。Thiên hành kiện, quân tử dĩ tự cường bất tức. Trời vận hành mạnh mẽ; người quân tử noi theo mà tự làm mình mạnh lên, không ngừng nghỉ.
Trời không có ngày nghỉ. Mặt trời mọc lặn, bốn mùa xoay vần, chưa bao giờ bỏ dở. Cái mạnh của trời không phải cái mạnh của một cú đấm, mà là cái mạnh của sự đều đặn. "Tự cường" là tự mình làm mình mạnh, không chờ ai đẩy, không đổ cho hoàn cảnh.
Sáu hào
Sáu hào là sáu thời của con rồng. Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ CửuRồng còn lặn
潛龍勿用 – Tiềm long vật dụng. Rồng còn lặn, chưa nên dùng.
Đây là lúc mới bắt đầu: tài có mà sức chưa đủ, chỗ đứng còn thấp, chưa ai biết đến. Kinh không bảo đừng làm gì, mà bảo đừng vội đem ra dùng. Việc chính lúc này là học, luyện, tích lũy. Cụ Phan còn thấy ở câu này một lời dặn người dùng người: gặp người trẻ có tài thì nên vun đắp, đừng vội đẩy ra gánh việc lớn.
Lời khuyên: Chưa đến lúc thì lặng lẽ chuẩn bị, không buồn vì chưa ai biết mình.
Hào 2 · Cửu NhịRồng hiện trên đồng
見龍在田,利見大人 – Hiện long tại điền, lợi kiến đại nhân. Rồng hiện ra trên ruộng đồng, lợi gặp bậc đại nhân.
Rồng đã ra khỏi vực, xuất hiện nơi mọi người nhìn thấy, nhưng còn ở "ruộng", tức chỗ bình dị, chưa phải chỗ cao. Hào này đứng giữa quẻ dưới nên có đức trung: làm việc vừa phải, nói năng đáng tin, không khoe. Người như thế bắt đầu được tin cậy. "Lợi kiến đại nhân" là lúc nên tìm gặp người có tầm, người dẫn dắt, vì việc lớn không ai làm một mình.
Lời khuyên: Tài đã lộ thì làm tốt việc trước mắt, và tìm người cùng chí hướng.
Hào 3 · Cửu TamNgày gắng gỏi, tối còn lo
君子終日乾乾,夕惕若,厲,無咎 – Quân tử chung nhật kiền kiền, tịch dịch nhược, lệ, vô cữu. Người quân tử suốt ngày hăng hái không nghỉ, đến tối vẫn thận trọng như lo sợ; có nguy nhưng không lỗi.
Hào 3 đứng ở chỗ khó: trên cùng của quẻ dưới mà chưa sang quẻ trên. Giống người quản lý cấp giữa: trên trách, dưới trông. Cụ Phan gọi đó là hạng "trung lưu", quan hệ lớn mà khó xử, sơ suất một chút là hỏng. Đáng chú ý là hào này không gọi "rồng" mà gọi thẳng "quân tử", như để nhắc người đọc: rồng chỉ là hình ảnh, thật ra kinh đang nói về con người.
Lời khuyên: Ngày làm hết sức, tối tự xét lại mình. Nguy thật, nhưng chăm và cẩn thận thì không sao.
Hào 4 · Cửu TứHoặc nhảy lên, hoặc ở lại vực
或躍在淵,無咎 – Hoặc dược tại uyên, vô cữu. Hoặc nhảy lên, hoặc còn ở vực; không lỗi.
Đã bước sang quẻ trên, gần người đứng đầu, cơ hội tiến đã có. Nhưng chữ "hoặc" cho thấy chưa chắc: được thời thì nhảy lên, chưa được thì lui về vực chờ. Không có công thức cố định, chỉ có nhìn thời mà quyết.
Lời khuyên: Đứng trước bước ngoặt thì cân nhắc kỹ. Tiến hay chờ đều được, miễn là chọn vì đúng lúc, không vì nóng vội hay vì sợ.
Hào 5 · Cửu NgũRồng bay trên trời
飛龍在天,利見大人 – Phi long tại thiên, lợi kiến đại nhân. Rồng bay trên trời, lợi gặp bậc đại nhân.
Đây là hào đẹp nhất: tài đức đã đủ, lại được vị trí cao nhất, đúng thời. Nhưng ngay lúc đỉnh cao, kinh vẫn nhắc "lợi gặp đại nhân": người ở trên cần người giỏi ở dưới giúp, cũng như hào 2 cần hào 5. Thành công lớn là thành công có người cùng làm.
Lời khuyên: Lúc thuận lợi nhất, hãy dùng người giỏi và làm điều có ích cho nhiều người.
Hào 6 · Thượng CửuRồng lên quá cao
亢龍有悔 – Kháng long hữu hối. Rồng lên quá cao, có điều ân hận.
Bay mãi lên thì đến chỗ không còn đường tiến. Văn ngôn giải rằng đó là người biết tiến mà không biết lui, biết còn mà không biết mất, biết được mà không biết thua. Tiểu Tượng nói gọn: cái gì đầy quá thì không giữ lâu được.
Lời khuyên: Đã ở đỉnh thì biết dừng, biết lùi, biết nhường. Đừng đợi bị đẩy xuống.
Dụng CửuĐàn rồng không con nào làm đầu
見群龍無首,吉 – Kiến quần long vô thủ, cát. Thấy đàn rồng không con nào làm đầu, tốt.
Riêng quẻ Càn và quẻ Khôn có thêm câu này, nói về cách dùng sức cứng mạnh: mạnh mà không giành phần đứng trước, giỏi mà không áp đặt. Một tập thể nhiều người giỏi mà không ai cố làm "đầu" thì mới hòa hợp.
Thực hành
Quẻ Càn dạy hai điều đi liền nhau. Thứ nhất là tự cường: mạnh lên bằng nỗ lực đều đặn của chính mình, không trông vào may mắn. Thứ hai là biết thời: cùng một sức mạnh, có lúc phải giấu, lúc phải hiện, lúc phải gắng, lúc phải chờ, lúc phải bay, lúc phải dừng.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Càn: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Thời của anh/chị đang cần sức chủ động và bền bỉ. Hãy xem hào động để biết mình đang ở chặng nào: mới bắt đầu thì chuẩn bị, đang lên thì gắng sức, đang ở đỉnh thì giữ khiêm nhường. Quẻ tốt, nhưng tốt cho người chăm và ngay thẳng, không tốt cho người nóng vội hay kiêu căng.
Thuận để đi, nhất là chuyến đi vì việc lớn. Lên kế hoạch rõ ràng trước khi khởi hành.
Nghiên cứu
Phần Nghiên cứu dành cho hội viên
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.