Nhập môn Kinh Dịch
Trang này dành cho người chưa biết gì về Kinh Dịch. Đọc chừng mười lăm phút là đủ để hiểu một quẻ gồm những gì, và tự gieo được quẻ đầu tiên.
1. Kinh Dịch là gì
Kinh Dịch là một trong những sách cổ nhất của Trung Hoa, có từ khoảng ba nghìn năm trước. Chữ "Dịch" nghĩa là thay đổi. Cả cuốn sách xoay quanh một ý: mọi việc trên đời đều thay đổi, và thay đổi theo những quy luật mà con người có thể quan sát, học hỏi.
Lúc đầu sách dùng để bói. Về sau các nhà nho, từ Khổng Tử trở đi, đọc nó như một cuốn sách dạy cách sống: lúc nào nên tiến, lúc nào nên lui, ở chỗ cao thì giữ mình thế nào, gặp hoạn nạn thì xử ra sao. Trang web này học Kinh Dịch theo hướng ấy. Mỗi quẻ là một hoàn cảnh, và lời giải trả lời câu hỏi: gặp hoàn cảnh này, người tử tế nên làm gì.
2. Âm và dương
Kinh Dịch chỉ dùng hai ký hiệu:
Âm và dương không phải xấu và tốt. Chúng là hai mặt bổ sung cho nhau: ngày và đêm, hít vào và thở ra, nói và lắng nghe. Thiếu một bên thì bên kia cũng không đứng được. Mỗi vạch như thế gọi là một hào.
3. Tám quẻ đơn
Chồng ba hào lên nhau thì có đúng tám cách xếp. Đó là tám quẻ đơn, còn gọi là bát quái. Mỗi quẻ đơn ứng với một hình ảnh trong thiên nhiên và một tính chất.
Không cần học thuộc ngay. Đọc nhiều quẻ, anh/chị sẽ tự nhớ: thấy Khảm là nghĩ đến chỗ hiểm, thấy Cấn là nghĩ đến dừng lại.
4. Sáu mươi tư quẻ
Đặt hai quẻ đơn chồng lên nhau thì được một quẻ sáu hào, gọi là quẻ kép. Tám nhân tám là 64 quẻ. Quẻ đơn ở dưới gọi là quẻ trong (nội quái), quẻ đơn ở trên gọi là quẻ ngoài (ngoại quái).
Ví dụ trên là quẻ Thái: đất ở trên, trời ở dưới. Nghe thì ngược, nhưng chính vì khí trời đi lên, khí đất đi xuống nên hai bên gặp nhau, mọi việc thông suốt. Cái hay của Kinh Dịch là vậy: chỉ từ hình quẻ mà đọc ra cả một cách nhìn đời.
Điều quan trọng nhất cần nhớ: hào đếm từ dưới lên. Hào 1 ở dưới cùng là lúc mới bắt đầu, hào 6 ở trên cùng là lúc đã đi đến cuối.
5. Gọi tên các hào
Trong sách, mỗi hào có một cái tên hai chữ, ví dụ "Sơ Cửu" hay "Lục Nhị". Cách đọc rất đơn giản:
- Chữ chỉ vị trí: Sơ (hào 1), Nhị (2), Tam (3), Tứ (4), Ngũ (5), Thượng (6).
- Chữ chỉ âm hay dương: Cửu (số 9) là hào dương, Lục (số 6) là hào âm.
Vậy "Sơ Cửu" là hào 1, dương. "Lục Nhị" là hào 2, âm. "Thượng Lục" là hào 6, âm.
Đọc lời giải, anh/chị sẽ gặp thêm vài ý hay dùng:
- Trung: hào 2 và hào 5 nằm ở giữa quẻ dưới và quẻ trên, nên có đức "vừa phải", thường tốt.
- Chính: hào dương ở vị trí lẻ (1, 3, 5), hào âm ở vị trí chẵn (2, 4, 6) là "đúng chỗ".
- Ứng: hào 1 với hào 4, hào 2 với hào 5, hào 3 với hào 6 là những cặp có thể giúp nhau, nếu một bên âm một bên dương.
- Vị trí trong đời: hào 1 như người mới vào nghề, hào 3 như người ở cấp giữa, hào 5 như người đứng đầu, hào 6 như người đã lên tới đỉnh hoặc đã về hưu.
6. Một quẻ gồm những phần nào
Trong trang lời giải của mỗi quẻ, anh/chị sẽ thấy:
- Lời quẻ (Thoán từ): câu kinh nói về cả quẻ, kèm chữ Hán, âm Hán Việt và nghĩa.
- Ý chính: giải thích quẻ đó nói về hoàn cảnh nào.
- Hình tượng (Đại tượng): từ hình ảnh hai quẻ đơn, người quân tử rút ra bài học gì.
- Sáu hào: lời kinh của từng hào, lời giải và một câu lời khuyên.
- Đạo người quân tử: bài học sống rút ra từ cả quẻ.
- Chuyện đời thường và chuyện xưa: ví dụ để dễ hình dung.
- Nếu gieo được quẻ này: gợi ý khi quẻ này hiện ra lúc anh/chị gieo.
7. Cách gieo quẻ
Cách phổ biến và dễ nhất là dùng ba đồng xu giống nhau. Anh/chị có thể dùng đồng xu thật rồi nhập kết quả, hoặc bấm gieo ngay trên trang Gieo quẻ.
- Nghĩ thật rõ điều mình muốn hỏi. Nên hỏi một việc cụ thể, ví dụ "Tôi có nên nhận lời chuyển sang công ty mới không?".
- Cầm ba đồng xu, lắc rồi thả xuống. Quy ước: mặt ngửa tính 3 điểm, mặt sấp tính 2 điểm.
- Cộng điểm ba đồng xu, được một trong bốn số 6, 7, 8 hoặc 9. Số đó cho biết một hào:
| Kết quả | Tổng | Hào | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 3 sấp | 6 | Âm, động (lão âm) | Sẽ đổi thành dương |
| 1 ngửa, 2 sấp | 7 | Dương (thiếu dương) | Đứng yên |
| 2 ngửa, 1 sấp | 8 | Âm (thiếu âm) | Đứng yên |
| 3 ngửa | 9 | Dương, động (lão dương) | Sẽ đổi thành âm |
- Gieo đủ sáu lần. Lần đầu là hào 1, ghi ở dưới cùng; lần thứ sáu là hào 6, ở trên cùng.
- Sáu hào ghép lại thành quẻ chính, cho biết hoàn cảnh hiện tại.
- Nếu có hào động (số 6 hoặc 9), đổi các hào đó sang mặt ngược lại, được quẻ biến, cho biết sự việc đang chuyển về đâu.
Hào động là chỗ quan trọng nhất: đó là chỗ sự việc đang chuyển mình, và thường là chỗ lời khuyên dành riêng cho anh/chị.
8. Đọc quẻ thế nào
Người xưa có nhiều cách đọc. Trang này dùng cách của Chu Hy (một nhà nho đời Tống), vì gọn và dễ theo:
| Số hào động | Đọc phần nào |
|---|---|
| Không có | Lời quẻ của quẻ chính |
| 1 hào | Lời của hào động đó |
| 2 hào | Lời của hai hào động, lấy hào trên làm chính |
| 3 hào | Lời quẻ của quẻ chính và quẻ biến, lấy quẻ chính làm chính |
| 4 hào | Lời hai hào không động của quẻ biến, lấy hào dưới làm chính |
| 5 hào | Lời hào không động của quẻ biến |
| 6 hào | Quẻ Càn đọc "Dụng Cửu", quẻ Khôn đọc "Dụng Lục"; quẻ khác đọc lời quẻ biến |
Gieo xong, trang Gieo quẻ sẽ tự chỉ cho anh/chị nên đọc phần nào. Dù vậy, cũng nên đọc qua mục Ý chính và Nếu gieo được quẻ này của quẻ chính để hiểu hoàn cảnh chung.
9. Tinh thần khi gieo quẻ
Quẻ Mông có câu: 初筮告,再三瀆,瀆則不告。 Sơ phệ cốc, tái tam độc, độc tắc bất cốc. Bói lần đầu thì bảo cho, hỏi đi hỏi lại thì là nhờn, nhờn thì không bảo nữa.
Người xưa dặn vậy vì gieo quẻ không phải để tìm câu trả lời mình thích. Vài điều nên giữ:
- Hỏi việc mình thật sự băn khoăn, và hỏi một lần. Quẻ ra không như ý thì suy ngẫm, đừng gieo lại cho đến khi vừa lòng.
- Quẻ là lời khuyên, không phải lời phán. Không có quẻ nào bảo anh/chị chắc chắn giàu hay chắc chắn khổ. Quẻ chỉ nói thời này đang thế nào và người quân tử nên xử ra sao.
- Quyết định là của mình. Việc lớn như sức khỏe, tiền bạc, pháp luật thì cần hỏi người có chuyên môn. Kinh Dịch giúp mình bình tĩnh nhìn lại, không thay được bác sĩ hay luật sư.