Tiến dần, như người con gái về nhà chồng thì tốt; lợi về giữ chính.
Ý chính
Không thể dừng mãi (quẻ Cấn), dừng rồi thì tiến, nhưng tiến từ từ. Tiệm là tiến dần dần, có thứ tự. Hình quẻ: cây mọc trên núi. Cây trên núi lớn rất chậm, nhưng vững, và càng lớn càng cao, vì đứng trên núi.
Lời quẻ lấy hình ảnh đám cưới xưa: người con gái về nhà chồng phải qua đủ sáu lễ, từ dạm hỏi đến rước dâu, từng bước một, không vội. Đi đủ các bước thì cuộc hôn nhân mới bền, mới tốt.
Sáu hào lấy hình ảnh con chim hồng (chim nhạn lớn) bay dần từ bờ nước lên tảng đá, lên đất bằng, lên cây, lên gò cao, lên trời. Chim hồng bay theo đàn, có thứ tự, đúng mùa. Tiến như chim hồng là tiến đúng thời, đúng thứ tự.
Hình tượng
山上有木,漸。君子以居賢德善俗。Sơn thượng hữu mộc, Tiệm. Quân tử dĩ cư hiền đức thiện tục. Trên núi có cây, là quẻ Tiệm. Người quân tử noi theo mà giữ đức hiền, và làm cho phong tục tốt lên.
Cây trên núi làm cho cả ngọn núi xanh lên, nhưng phải từ từ. Người tốt sống ở đâu thì nếp sống nơi ấy dần dần tốt lên. Không ai thay đổi được phong tục trong một ngày, chỉ có thể sống tốt mỗi ngày để người xung quanh thấm dần.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ LụcChim hồng đến bờ nước
鴻漸于干,小子厲,有言,無咎 – Hồng tiệm vu can, tiểu tử lệ, hữu ngôn, vô cữu. Chim hồng tiến dần đến bờ nước; người trẻ gặp nguy, bị người chê, nhưng không lỗi.
Bước đầu, mới đến bờ nước, chưa có chỗ yên. Người trẻ mới vào đời, bị người ta nói ra nói vào. Nhưng đi từng bước đúng thì không có lỗi. Tiểu Tượng: theo nghĩa không lỗi.
Lời khuyên: Mới bắt đầu, bị chê là bình thường. Cứ đi từng bước.
Hào 2 · Lục NhịChim hồng đến tảng đá
鴻漸于磐,飲食衎衎,吉 – Hồng tiệm vu bàn, ẩm thực khản khản, cát. Chim hồng tiến đến tảng đá lớn, ăn uống vui vẻ, tốt.
Đến được chỗ vững, có cái ăn, yên ổn. Nhưng Tiểu Tượng dặn: không phải ăn không. Có chỗ yên thì phải làm việc xứng đáng.
Lời khuyên: Có được chỗ đứng vững rồi, hãy làm cho xứng, đừng chỉ hưởng.
Hào 3 · Cửu TamChim hồng lên đất bằng
鴻漸于陸,夫征不復,婦孕不育,凶。利禦寇 – Hồng tiệm vu lục, phu chinh bất phục, phụ dựng bất dục, hung. Lợi ngự khấu. Chim hồng lên đất bằng; chồng đi không về, vợ có mang mà không nuôi được, xấu. Lợi về việc chống giặc.
Chim nước lên đất cạn là sai chỗ. Hào 3 vội tiến, bỏ đường chính, như người chồng đi không về, gia đình tan nát. Nhưng nếu dùng cái cứng ấy để giữ mình, chống lại cám dỗ, thì lợi. Tiểu Tượng: lìa bầy thì xấu hổ.
Lời khuyên: Đừng vì vội mà bỏ đường chính, bỏ người thân. Dùng sức để chống cám dỗ.
Hào 4 · Lục TứChim hồng lên cây
鴻漸于木,或得其桷,無咎 – Hồng tiệm vu mộc, hoặc đắc kỳ giác, vô cữu. Chim hồng lên cây, may được cành bằng mà đậu, không lỗi.
Chim hồng chân có màng, không đậu được trên cành tròn. Lên cây là chỗ không hợp, nhưng tìm được cành ngang bằng thì vẫn yên. Mềm mỏng, thuận theo thì tìm được chỗ. Tiểu Tượng: thuận mà nhún.
Lời khuyên: Ở chỗ không hợp với mình, hãy mềm mỏng tìm một góc yên. Thích nghi được thì không lỗi.
Hào 5 · Cửu NgũChim hồng lên gò cao
鴻漸于陵,婦三歲不孕,終莫之勝,吉 – Hồng tiệm vu lăng, phụ tam tuế bất dựng, chung mạc chi thắng, cát. Chim hồng lên gò cao; người vợ ba năm không có mang; nhưng cuối cùng không gì ngăn được, tốt.
Hào 5 ứng với hào 2, nhưng bị hào 3, hào 4 chắn giữa, lâu không gặp được. Nhưng đường chính thì không gì cản mãi được. Cuối cùng sẽ gặp. Tiểu Tượng: được điều mong muốn.
Lời khuyên: Điều đúng mà bị cản lâu, cứ kiên nhẫn. Cuối cùng không gì cản được.
Hào 6 · Thượng CửuChim hồng lên đường mây
鴻漸于陸,其羽可用為儀,吉 – Hồng tiệm vu lục (quỳ), kỳ vũ khả dụng vi nghi, cát. Chim hồng bay lên đường mây; lông nó có thể dùng làm đồ trang sức trong nghi lễ, tốt.
Nhiều nhà chú giải đọc chữ này là "quỳ" (đường mây). Chim đã bay cao ngoài mọi chỗ đậu, tự do. Lông rơi xuống người ta nhặt làm đồ nghi lễ. Người đã đi hết con đường, không còn tham gì, mà đời vẫn lấy làm gương. Tiểu Tượng: không thể làm rối.
Lời khuyên: Đi hết con đường bằng từng bước đúng, thì dù ở ngoài mọi chức vụ, mình vẫn là tấm gương.
Thực hành
Quẻ Tiệm dạy cách tiến: từ từ, có thứ tự, như chim hồng bay từng chặng. Bị chê lúc đầu thì kệ; có chỗ đứng thì làm cho xứng; đừng vội mà bỏ đường chính; ở chỗ không hợp thì thích nghi; bị cản lâu thì kiên nhẫn. Ở đâu thì giữ đức hiền và làm cho nếp sống nơi ấy tốt dần lên.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Tiệm: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Đây là thời tiến dần. Đừng vội, đừng nhảy cóc. Đi từng bước đúng thứ tự thì sẽ đến. Nếu là việc hôn nhân, việc gắn bó lâu dài, hãy đi đủ các bước. Ở đâu thì sống tốt ở đó, và mọi thứ sẽ tốt lên dần.
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.