Cấn kỳ bối, bất hoạch kỳ thân, hành kỳ đình, bất kiến kỳ nhân, vô cữu.
Dừng ở lưng, không thấy thân mình; đi trong sân mà không thấy người; không lỗi.
Ý chính
Vật không thể động mãi (quẻ Chấn), động rồi phải dừng. Cấn là núi, núi đứng yên. Hai lần núi: dừng chồng lên dừng.
Lời quẻ khó hiểu mà rất sâu. Cái lưng là chỗ duy nhất trên thân không động, không nhìn thấy gì. Dừng ở lưng là dừng ở chỗ không bị cái bên ngoài cám dỗ. "Không thấy thân mình": quên cái tôi, cái ham muốn riêng. "Đi trong sân mà không thấy người": ở giữa đời mà không bị người khác lôi kéo. Cụ Phan nói: lòng có chỗ dừng thì vật bên ngoài không lay được.
Lời Thoán giải chữ dừng: lúc nên dừng thì dừng, lúc nên đi thì đi; động hay tĩnh đều không lỡ thời, thì đạo sáng. Dừng không phải là đứng im mãi, mà là biết dừng đúng lúc.
Hình tượng
兼山,艮。君子以思不出其位。Kiêm sơn, Cấn. Quân tử dĩ tư bất xuất kỳ vị. Hai núi chồng lên nhau, là quẻ Cấn. Người quân tử noi theo mà nghĩ không ra ngoài vị trí của mình.
Núi nào ở chỗ núi ấy. Người nào lo việc người ấy. Không phải là không quan tâm việc chung, mà là đừng để tâm trí chạy lung tung, lo việc không phải của mình, ham cái không thuộc về mình. Lòng yên ở chỗ mình thì làm việc mình mới tốt.
Sáu hào
Các hào quẻ Cấn lấy thân người làm hình ảnh, từ chân lên đến miệng. Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ LụcDừng ở ngón chân
艮其趾,無咎,利永貞 – Cấn kỳ chỉ, vô cữu, lợi vĩnh trinh. Dừng ở ngón chân, không lỗi; lợi về giữ chính lâu dài.
Dừng ngay từ bước đầu, trước khi chân bước đi. Dừng sớm thì dễ, không lỗi. Nhưng phải giữ lâu. Tiểu Tượng: chưa mất chính.
Lời khuyên: Muốn dừng một thói quen xấu, hãy dừng từ bước đầu tiên.
Hào 2 · Lục NhịDừng ở bắp chân
艮其腓,不拯其隨,其心不快 – Cấn kỳ phì, bất chửng kỳ tùy, kỳ tâm bất khoái. Dừng ở bắp chân, không cứu được cái đùi mà mình phải theo; lòng không vui.
Bắp chân phải theo đùi. Hào 2 trung chính, biết nên dừng, nhưng người trên (hào 3) cứ đi, mình không ngăn được, đành theo. Lòng không vui. Tiểu Tượng: người trên không chịu lui lại mà nghe.
Lời khuyên: Biết là sai mà phải làm theo người trên, lòng sẽ không yên. Hãy nói, dù họ chưa nghe.
Hào 3 · Cửu TamDừng ở ngang lưng
艮其限,列其夤,厲薰心 – Cấn kỳ hạn, liệt kỳ di, lệ huân tâm. Dừng ở ngang lưng, như xương sống bị tách đôi; nguy, lòng như bị hun đốt.
Hào 3 ở giữa thân, chỗ trên dưới nối nhau. Dừng cứng ở đây thì trên dưới bị cắt rời, không thông. Dừng mà cứng nhắc, cố chấp, thì lòng như lửa đốt. Tiểu Tượng: nguy đến hun cả lòng.
Lời khuyên: Dừng một cách cứng nhắc, cắt đứt mọi thứ, thì chính mình bứt rứt. Dừng cũng cần mềm dẻo.
Hào 4 · Lục TứDừng ở thân mình
艮其身,無咎 – Cấn kỳ thân, vô cữu. Dừng được thân mình, không lỗi.
Hào 4 dừng được bản thân mình, không để mình làm điều sai. Chưa giúp được ai, nhưng giữ được mình. Tiểu Tượng: dừng được thân mình.
Lời khuyên: Chưa ngăn được người khác thì ít nhất giữ được mình.
Hào 5 · Lục NgũDừng ở mép miệng
艮其輔,言有序,悔亡 – Cấn kỳ phụ, ngôn hữu tự, hối vong. Dừng ở mép miệng, nói có thứ tự, hết ăn năn.
Giữ được miệng, không nói bừa. Nói thì có đầu có đuôi, đúng lúc, đúng chỗ. Người đứng đầu giữ được lời thì hết hối. Tiểu Tượng: vì giữ đức trung.
Lời khuyên: Dừng được cái miệng là một trong những cái dừng khó nhất. Nói ít, nói đúng.
Hào 6 · Thượng CửuDừng một cách dày dặn
敦艮,吉 – Đôn cấn, cát. Dừng một cách đôn hậu, trọn vẹn, tốt.
Đến cuối quẻ, dừng đã thành tính, vững vàng như núi. Không phải gắng sức mới dừng được nữa. Tiểu Tượng: lấy sự dày dặn mà kết thúc.
Lời khuyên: Khi biết dừng đã thành thói quen tự nhiên, lòng sẽ yên như núi.
Thực hành
Quẻ Cấn dạy cách dừng: lúc nên dừng thì dừng, lúc nên đi thì đi. Dừng từ bước đầu; nói ra khi phải theo cái sai; đừng dừng cứng nhắc đến cắt đứt; ít nhất giữ được mình; giữ được miệng; và để việc dừng thành thói quen tự nhiên. Lòng không chạy ra ngoài phận mình, ở giữa đời mà không bị lôi kéo.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Cấn: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Đây là lúc nên dừng: dừng một việc đang làm quá sức, dừng một thói quen, dừng lời nói, hoặc chỉ là dừng lại để nghỉ và nhìn lại. Hãy để lòng yên ở chỗ của mình. Dừng đúng lúc thì khi đi lại sẽ đi được xa.
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.