Bị thương ở ngoài (quẻ Minh Di) thì quay về nhà. Gia Nhân là đạo trong gia đình. Lời quẻ nói "lợi nữ trinh" vì theo quan niệm xưa, người phụ nữ giữ việc trong nhà; nhà yên hay không là nhờ người giữ nhà có chính hay không. Ngày nay ta hiểu rộng hơn: người giữ gìn nếp nhà, dù là ai, phải ngay thẳng.
Lời Thoán nói: cha ra cha, con ra con, anh ra anh, em ra em, chồng ra chồng, vợ ra vợ, thì đạo nhà chính; nhà chính thì thiên hạ định. Đây là tư tưởng gốc của Nho giáo: muốn trị nước phải tề gia, muốn tề gia phải tu thân.
Hình quẻ: lửa ở trong, gió từ lửa thổi ra. Cái ảnh hưởng ra ngoài bắt đầu từ bên trong. Nhà nào thì ra người ấy.
Hình tượng
風自火出,家人。君子以言有物,而行有恆。Phong tự hỏa xuất, Gia nhân. Quân tử dĩ ngôn hữu vật, nhi hành hữu hằng. Gió từ lửa mà ra, là quẻ Gia Nhân. Người quân tử noi theo mà nói thì có thực chất, làm thì có nếp lâu dài.
Trong nhà, con cái nghe lời ít, nhìn việc làm nhiều. Cha mẹ nói mà không thật, làm mà không đều, thì dạy con không được. Lời nói có thật, việc làm có nếp: đó là cái gốc dạy dỗ trong gia đình.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ CửuPhòng giữ từ đầu
閑有家,悔亡 – Nhàn hữu gia, hối vong. Đặt nề nếp phòng giữ từ lúc mới có nhà, thì hết ăn năn.
Lúc mới lập gia đình, con còn nhỏ, là lúc đặt nếp dễ nhất. Để đến khi con lớn, thói quen đã thành mới sửa thì khó. Tiểu Tượng: chí chưa thay đổi, tức lúc lòng người còn chưa đổi khác.
Lời khuyên: Nếp nhà phải đặt từ đầu. Đừng đợi con lớn mới dạy.
Hào 2 · Lục NhịLo việc bếp núc
無攸遂,在中饋,貞吉 – Vô du toại, tại trung quỹ, trinh cát. Không tự ý làm theo ý mình, lo việc cơm nước trong nhà, giữ chính thì tốt.
Hào 2 trung chính, như người giữ nhà chu đáo, lo bữa ăn, lo việc trong. Việc nhỏ mà là gốc của sự ấm êm. Tiểu Tượng: thuận mà nhún.
Lời khuyên: Đừng coi thường việc nhà. Bữa cơm gia đình là chỗ giữ nhà.
Hào 3 · Cửu TamNghiêm quá hay lỏng quá
家人嗃嗃,悔厲,吉。婦子嘻嘻,終吝 – Gia nhân hác hác, hối lệ, cát. Phụ tử hi hi, chung lận. Trong nhà nghiêm khắc đến mức than thở; có hối, có nguy, nhưng tốt. Vợ con cười cợt buông tuồng, cuối cùng đáng tiếc.
Hào 3 quá cứng, cai quản nhà quá nghiêm, người nhà kêu ca. Nhưng Kinh nói: nghiêm quá còn hơn lỏng quá. Lỏng quá thì nhà mất nếp. Tiểu Tượng: nghiêm thì chưa mất; buông tuồng thì mất phép nhà.
Lời khuyên: Giữa nghiêm và lỏng, nếu phải lệch, hãy lệch về nghiêm. Nhưng tốt nhất là nghiêm mà có thương.
Hào 4 · Lục TứLàm giàu cho nhà
富家,大吉 – Phú gia, đại cát. Làm cho nhà giàu, rất tốt.
Hào 4 mềm mà đúng chỗ, thuận theo người trên, giữ của trong nhà. Giàu ở đây không chỉ là tiền, mà là nhà có của, có nếp, có hòa. Tiểu Tượng: thuận mà ở đúng chỗ.
Lời khuyên: Biết vun vén, tiết kiệm, giữ của là phúc cho cả nhà.
Hào 5 · Cửu NgũVua đến với nhà
王假有家,勿恤,吉 – Vương cách hữu gia, vật tuất, cát. Người đứng đầu dùng đức cảm cả nhà, không phải lo, tốt.
Người đứng đầu nhà trung chính, lấy đức mà cảm, người nhà yêu thương nhau. Không cần lo lắng gì. Tiểu Tượng: thương yêu lẫn nhau.
Lời khuyên: Người làm chủ nhà, hãy giữ nhà bằng tình thương và gương sáng, không phải bằng quát nạt.
Hào 6 · Thượng CửuCó lòng tin, có uy
有孚威如,終吉 – Hữu phu uy như, chung cát. Có lòng thành tin, có uy nghiêm, cuối cùng tốt.
Giữ nhà đến cùng phải có hai thứ: lòng thật để người nhà tin, uy nghiêm để người nhà nể. Tiểu Tượng nói rõ: cái uy ấy là "tự xét lại mình". Uy không đến từ việc trị người, mà từ việc người đứng đầu tự nghiêm với chính mình trước.
Lời khuyên: Muốn con cháu nể, hãy nghiêm với chính mình trước.
Thực hành
Quẻ Gia Nhân dạy đạo trong nhà: đặt nếp từ đầu, chăm lo việc nhà, nghiêm mà có thương, biết vun vén, lấy đức cảm người nhà, và nghiêm với chính mình trước khi đòi người khác. Nói có thực chất, làm có nếp lâu dài. Nhà chính thì người ra ngoài cũng chính.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Gia Nhân: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Việc anh/chị hỏi gắn với gia đình, hoặc với "nhà" theo nghĩa rộng: một nhóm nhỏ, một tập thể thân thiết. Hãy lo cái nếp bên trong trước. Nói thật, làm đều, nghiêm mà có thương. Và nếu mình là người đứng đầu, hãy sửa mình trước.
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.