Tiến mãi (quẻ Tấn) thì có lúc bị thương. Minh Di là quẻ ngược của Tấn: mặt trời lặn xuống dưới đất. Chữ "di" nghĩa là bị thương, bị hại. Đây là thời người sáng suốt bị người tối tăm ở trên đè nén.
Lời Thoán đưa ra hai tấm gương. Văn Vương: bên trong sáng suốt, bên ngoài mềm thuận, nhờ thế mà chịu qua được nạn lớn khi bị vua Trụ giam. Cơ Tử: là chú của vua Trụ, nạn ở ngay trong nhà, bèn giả điên để giữ được mình mà vẫn giữ được chí.
Bài học: thời tối, đừng phô cái sáng ra, vì phô ra là bị diệt. Hãy giấu nó vào trong, giữ cho nó không tắt. Ngoài mềm mà trong cứng. Lời quẻ chỉ dặn: biết khó, và giữ chính.
Hình tượng
明入地中,明夷。君子以蒞眾,用晦而明。Minh nhập địa trung, Minh di. Quân tử dĩ lỵ chúng, dụng hối nhi minh. Ánh sáng vào trong lòng đất, là quẻ Minh Di. Người quân tử noi theo mà khi coi sóc đám đông, dùng cái tối để làm sáng.
Câu này có thêm một nghĩa sâu. Người lãnh đạo không cần soi xét mọi lỗi nhỏ của người dưới. Biết mà làm như không biết với những chuyện vặt, thì người ta mới yên, mới tự sửa. Soi quá thì không ai chịu được. Sáng thật là biết lúc nào nên tối.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ CửuChim bay, cánh rủ
明夷于飛,垂其翼。君子于行,三日不食。有攸往,主人有言 – Minh di vu phi, thùy kỳ dực. Quân tử vu hành, tam nhật bất thực. Hữu du vãng, chủ nhân hữu ngôn. Ánh sáng bị thương lúc đang bay, rủ cánh xuống. Người quân tử ra đi, ba ngày không ăn. Đến chỗ nào cũng bị chủ nhà nói ra nói vào.
Hào 1 thấy sớm dấu hiệu xấu, bỏ đi ngay, chịu đói chịu khổ, bị người ta chê là làm quá. Nhưng thấy sớm mà đi sớm là khôn. Tiểu Tượng: theo nghĩa thì không ăn.
Lời khuyên: Thấy nơi mình ở bắt đầu tối, đi sớm dù phải chịu thiệt, chịu bị chê.
Hào 2 · Lục NhịBị thương đùi trái
明夷,夷于左股,用拯馬壯,吉 – Minh di, di vu tả cổ, dụng chửng mã tráng, cát. Bị thương ở đùi trái; dùng ngựa khỏe mà cứu thì tốt.
Bị thương nhưng không nặng, vẫn còn cứu được. Phải cứu nhanh, mạnh, như có ngựa khỏe. Tiểu Tượng: thuận mà có phép tắc.
Lời khuyên: Bị tổn thương nhưng chưa nặng thì phải tự cứu nhanh, đừng để kéo dài.
Hào 3 · Cửu TamĐi săn phương nam, bắt được đầu sỏ
明夷于南狩,得其大首,不可疾貞 – Minh di vu nam thú, đắc kỳ đại thủ, bất khả tật trinh. Ánh sáng bị thương mà đi săn phương nam, bắt được kẻ đầu sỏ; nhưng không thể vội vàng sửa ngay.
Hào 3 cứng, ở đỉnh quẻ Li, ứng với hào 6 là kẻ tối nhất. Đây là người có sức dẹp được kẻ gây ra thời tối. Nhưng Kinh dặn: dẹp xong thì đừng vội thay đổi tất cả, vì nếp xấu lâu ngày không sửa ngay được.
Lời khuyên: Dẹp được cái xấu lớn rồi, sửa phần còn lại thì từ từ.
Hào 4 · Lục TứVào bụng trái, biết lòng kẻ hại
入于左腹,獲明夷之心,于出門庭 – Nhập vu tả phúc, hoạch minh di chi tâm, vu xuất môn đình. Vào đến bụng bên trái, biết được lòng của kẻ làm hại ánh sáng, bèn ra khỏi cửa sân.
Hào 4 ở gần kẻ tối (hào 6), hiểu rõ lòng dạ nó. Biết rõ rồi thì ra đi, không ở lại. Tiểu Tượng: được cái ý trong lòng.
Lời khuyên: Khi đã nhìn thấu một người, một nơi không thể đổi, hãy rời đi.
Hào 5 · Lục NgũMinh Di của Cơ Tử
箕子之明夷,利貞 – Cơ Tử chi minh di, lợi trinh. Như Cơ Tử giấu sáng, lợi về giữ chính.
Hào 5 ở sát kẻ tối nhất, không thể bỏ đi vì là người trong nhà. Như Cơ Tử, chú vua Trụ, giả điên để giữ mình, mà lòng vẫn giữ đạo. Tiểu Tượng: cái sáng không thể tắt được.
Lời khuyên: Có lúc không thể rời đi, phải ở lại trong cảnh tối. Hãy giấu mình, giữ lòng, đừng để cái sáng bên trong tắt.
Hào 6 · Thượng LụcKhông sáng mà tối
不明晦,初登于天,後入于地 – Bất minh hối, sơ đăng vu thiên, hậu nhập vu địa. Không sáng mà tối tăm; ban đầu lên đến trời, sau rơi xuống đất.
Đây là kẻ gây ra thời tối, ở chỗ cao nhất. Lúc đầu quyền thế như lên trời, cuối cùng rơi xuống đất. Tiểu Tượng: mất phép tắc.
Lời khuyên: Kẻ dùng quyền để vùi người sáng, cuối cùng tự vùi mình.
Thực hành
Quẻ Minh Di dạy cách sống trong thời tối: ngoài mềm mà trong sáng, giấu cái sáng để giữ nó. Thấy sớm thì đi sớm; bị thương thì tự cứu nhanh; dẹp được cái xấu thì sửa từ từ; nhìn thấu rồi thì rời đi; không đi được thì giấu mình mà giữ lòng. Và khi coi sóc người khác, biết lúc nào nên làm như không thấy.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Minh Di: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Anh/chị đang ở trong hoàn cảnh mà cái đúng, cái sáng của mình không được trọng, thậm chí bị hại. Đừng phô ra, đừng đối đầu. Hãy giữ lòng, giấu tài, làm đúng phần mình. Nếu có thể đi, hãy đi sớm. Nếu phải ở lại, giữ cho ngọn đèn trong lòng không tắt.
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.