Vô vọng, nguyên hanh lợi trinh. Kỳ phỉ chính hữu sảnh, bất lợi hữu du vãng.
Không càn bậy thì rất hanh thông, lợi về giữ chính. Nếu không chính thì có tai họa, không lợi cho việc tiến tới.
Ý chính
Đã quay về đường phải (quẻ Phục) thì không còn càn bậy. Vì vậy sau Phục là Vô Vọng. "Vọng" là càng bậy, giả dối, làm điều không đúng lẽ. "Vô vọng" là chân thật, làm đúng như lẽ tự nhiên.
Sấm động ở dưới trời. Sấm nổ đúng mùa thì muôn vật nảy mầm theo đúng tính của nó, không vật nào giả dối. Người sống theo lẽ trời thì làm việc gì cũng thật: nói thật, làm thật, không mưu toan, không cầu may.
Quẻ còn có một nghĩa thứ hai mà các hào nói rõ: "điều không ngờ tới". Có những tai họa đến không do mình làm sai. Người sống thật cũng có lúc gặp họa oan. Gặp thì sao? Giữ lấy cái thật, đừng vì thế mà làm bậy.
Hình tượng
天下雷行,物與無妄。先王以茂對時,育萬物。Thiên hạ lôi hành, vật dữ vô vọng. Tiên vương dĩ mậu đối thời, dục vạn vật. Dưới trời sấm đi, muôn vật đều theo lẽ chân thật. Các vua đời trước noi theo mà hết sức thuận theo thời, nuôi dưỡng muôn vật.
Mùa nào việc nấy: xuân gieo, hè chăm, thu gặt, đông nghỉ. Người cầm quyền làm theo đúng thời, đúng tính của mỗi vật, không ép uổng, thì muôn vật tự lớn. Cái giả dối lớn nhất là làm trái thời, trái lẽ tự nhiên.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ CửuChân thật mà đi
無妄,往吉 – Vô vọng, vãng cát. Không càn bậy mà đi tới, tốt.
Hào 1 cứng, ở đầu quẻ, lòng còn nguyên chân thật. Lấy lòng thật mà làm việc thì đi đâu cũng tốt. Tiểu Tượng: được thỏa chí.
Lời khuyên: Bắt đầu việc gì, hãy bắt đầu bằng sự thật. Đó là nền móng tốt nhất.
Hào 2 · Lục NhịCày không mong gặt
不耕穫,不菑畬,則利有攸往 – Bất canh hoạch, bất truy dư, tắc lợi hữu du vãng. Không cày mà mong gặt, không khai hoang mà mong ruộng tốt; như thế thì đi đâu cũng lợi.
Câu này có hai cách hiểu. Cụ Phan và Trình Tử giải: làm việc thì cứ làm theo lẽ, cày là cày, đừng vừa cày vừa tính toán chuyện gặt. Không mưu tính kết quả, chỉ làm đúng việc của mình, thì tự nhiên có kết quả. Tiểu Tượng: không vì làm giàu mà làm.
Lời khuyên: Làm việc vì việc đáng làm, đừng chỉ chăm chăm tính lợi. Kết quả sẽ tự đến.
Hào 3 · Lục TamHọa từ trên trời rơi xuống
無妄之災,或繫之牛,行人之得,邑人之災 – Vô vọng chi tai, hoặc hệ chi ngưu, hành nhân chi đắc, ấp nhân chi tai. Tai họa không ngờ: có người buộc con bò ở đó, người qua đường dắt mất, người trong làng lại bị nghi.
Đây là hình ảnh họa oan. Mình không làm gì sai, mà vì ở gần chỗ xảy ra chuyện, bị nghi là thủ phạm. Đời có những chuyện như thế. Tiểu Tượng chỉ ghi lại: kẻ đi đường được bò, người trong làng chịu họa.
Lời khuyên: Gặp oan thì đừng hoảng, đừng làm bậy để gỡ. Giữ sự thật, rồi sự thật sẽ rõ.
Hào 4 · Cửu TứGiữ được chính
可貞,無咎 – Khả trinh, vô cữu. Có thể giữ chính, không lỗi.
Hào 4 cứng, không có ứng với ai ở dưới, không bị lôi kéo. Nó cứ giữ lấy cái chính vốn có của mình. Tiểu Tượng: vì cái chính ấy vốn có sẵn.
Lời khuyên: Cái thật thà vốn có trong mình, cứ giữ lấy. Không ai lấy được nó.
Hào 5 · Cửu NgũBệnh không do mình, đừng uống thuốc bừa
無妄之疾,勿藥有喜 – Vô vọng chi tật, vật dược hữu hỷ. Bệnh không phải do mình gây ra, chớ uống thuốc, sẽ có mừng.
Người đứng đầu trung chính, mà vẫn gặp chuyện không hay, như bị người ta phản đối, gièm pha. Nếu mình không làm sai, thì đừng vội tìm cách chữa, đừng sửa cái không có lỗi. Cứ giữ chính, chuyện tự qua. Tiểu Tượng: thuốc cho bệnh không có lỗi thì không nên thử.
Lời khuyên: Bị chê oan thì đừng cuống lên thay đổi mọi thứ. Mình đúng thì cứ giữ, thời gian sẽ trả lời.
Hào 6 · Thượng CửuChân thật mà cứ đi tới cùng
無妄行,有眚,無攸利 – Vô vọng hành, hữu sảnh, vô du lợi. Không càn bậy mà cứ đi, có tai họa, không lợi gì.
Lạ thay, hào cuối cũng "vô vọng" mà vẫn có họa. Vì nó đã đến chỗ cùng, mà vẫn cố đi tới. Thật thà mà không biết lúc dừng thì thành cố chấp. Tiểu Tượng: họa của chỗ cùng.
Lời khuyên: Ngay thẳng cũng cần biết thời. Đến lúc nên dừng thì dừng, đừng cố chấp vì nghĩ mình đúng.
Thực hành
Quẻ Vô Vọng dạy sống thật: bắt đầu bằng sự thật, làm việc vì việc đáng làm chứ không vì tính lợi, giữ lấy cái chính vốn có. Khi gặp họa oan, đừng hoảng, đừng làm bậy để gỡ, đừng sửa cái không có lỗi. Và ngay thẳng cũng phải biết thời, đến chỗ cùng thì dừng. Làm theo thời, theo lẽ tự nhiên, là cái chân thật lớn nhất.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Vô Vọng: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Hãy sống thật và làm theo lẽ phải. Đừng mưu tính, đừng cầu may, đừng làm điều trái với lòng mình. Có thể anh/chị đang gặp một chuyện không do mình gây ra; đừng hoảng, đừng làm bậy để gỡ, cứ giữ sự thật. Và đừng cố chấp: đến lúc nên dừng thì dừng.
Không đi những chuyến vô cớ, không có mục đích rõ.
Nghiên cứu
Phần Nghiên cứu dành cho hội viên
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.