Phục, hanh. Xuất nhập vô tật, bằng lai vô cữu. Phản phục kỳ đạo, thất nhật lai phục, lợi hữu du vãng.
Trở lại thì hanh thông. Ra vào không bệnh tật, bạn bè đến không lỗi. Đi rồi trở lại theo đường của nó, bảy ngày thì quay về; lợi cho việc tiến tới.
Ý chính
Quẻ Bác chỉ còn một hào dương ở trên cùng. Vật không thể bị bóc mãi; bóc hết ở trên thì sinh lại ở dưới. Quẻ Phục có một hào dương mới sinh ở dưới cùng, dưới năm hào âm. Đó là lúc khí dương trở về, như ngày đông chí: đêm dài nhất rồi, từ đây ngày bắt đầu dài ra.
Lời Thoán có câu rất sâu: "Phục là thấy được lòng của trời đất." Trời đất không ngừng sinh. Dù bị bào mòn đến đâu, mầm sống vẫn quay lại. Với con người, đó là cái lương tâm: dù sa ngã đến đâu, vẫn có lúc tỉnh ra.
Nhưng mầm mới nhú thì còn non. Bạn bè (các hào dương khác) sẽ đến dần, không cần vội. Cứ thuận theo đường mà đi.
Hình tượng
雷在地中,復。先王以至日閉關,商旅不行,后不省方。Lôi tại địa trung, Phục. Tiên vương dĩ chí nhật bế quan, thương lữ bất hành, hậu bất tỉnh phương. Sấm ở trong lòng đất, là quẻ Phục. Các vua đời trước noi theo mà đến ngày đông chí thì đóng cửa ải, người buôn bán không đi lại, vua cũng không đi xem xét các phương.
Sấm còn nằm trong đất, chưa phát ra. Khí dương vừa trở lại, còn yếu, phải để nó yên mà lớn. Người xưa đến ngày đông chí thì cho cả nước nghỉ ngơi. Cái tốt mới bắt đầu, hãy giữ gìn nó, đừng xô đẩy.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ CửuĐi chưa xa đã quay về
不遠復,無祗悔,元吉 – Bất viễn phục, vô chỉ hối, nguyên cát. Đi chưa xa đã quay về, không đến nỗi phải ăn năn, rất tốt.
Đây là hào tốt nhất. Vừa lạc đường một chút đã biết và quay lại ngay. Đại Hệ Từ lấy Nhan Hồi làm ví dụ: có điều sai thì chưa từng không biết, biết rồi thì chưa từng làm lại. Tiểu Tượng: đó là cách tu thân.
Lời khuyên: Thấy mình sai thì sửa ngay, đừng đợi đi xa mới quay đầu.
Hào 2 · Lục NhịQuay về một cách tốt đẹp
休復,吉 – Hưu phục, cát. Quay về một cách êm đẹp, tốt.
Hào 2 trung chính, ở sát trên hào 1 là người hiền. Nó chịu hạ mình theo người hiền mà quay về. Tiểu Tượng: vì biết hạ mình theo người nhân.
Lời khuyên: Ở gần người tốt thì học theo. Quay về được nhờ có bạn tốt dẫn đường.
Hào 3 · Lục TamQuay về nhiều lần
頻復,厲,無咎 – Tần phục, lệ, vô cữu. Sai rồi sửa, sửa rồi lại sai, nhiều lần như thế; nguy, nhưng không lỗi.
Hào 3 không trung không chính, ý chí không vững, nên cứ lỗi rồi sửa, sửa rồi lỗi. Như thế là nguy. Nhưng cụ Phan nói: còn biết quay về thì còn hơn không. Tiểu Tượng: xét về nghĩa thì không lỗi.
Lời khuyên: Bỏ một thói xấu mà cứ tái phạm, đừng nản. Mỗi lần quay về vẫn là một lần đúng. Nhưng hãy tìm cách cho ý chí vững hơn.
Hào 4 · Lục TứĐi giữa đám đông, một mình quay về
中行獨復 – Trung hành độc phục. Đi giữa đám đông, một mình quay về.
Hào 4 ở giữa bốn hào âm, nhưng chỉ có nó ứng với hào 1. Cả đám đi một ngả, nó một mình quay về đường phải. Tiểu Tượng: để theo đạo.
Lời khuyên: Đám đông xung quanh đang đi sai thì mình vẫn có thể một mình quay về. Đừng sợ lẻ loi.
Hào 5 · Lục NgũQuay về một cách dày dặn
敦復,無悔 – Đôn phục, vô hối. Quay về một cách chắc chắn, không ăn năn.
Người đứng đầu mềm mỏng mà giữ đức trung, lòng đôn hậu, quay về đường phải một cách vững vàng, không lay chuyển. Tiểu Tượng: lấy đức trung mà tự xét mình.
Lời khuyên: Đã quyết sửa thì sửa cho chắc. Thường xuyên tự xét mình.
Hào 6 · Thượng LụcMê không biết quay về
迷復,凶,有災眚。用行師,終有大敗,以其國君凶,至于十年不克征 – Mê phục, hung, hữu tai sảnh. Dụng hành sư, chung hữu đại bại, dĩ kỳ quốc quân hung, chí vu thập niên bất khắc chinh. Mê muội mà không quay về, xấu, có tai họa. Nếu đem quân đi đánh thì cuối cùng thua lớn, hại đến cả vua nước mình, mười năm không gượng dậy được.
Hào cuối ở xa hào 1 nhất, mê đến cùng, không chịu quay lại. Tai họa đến cả từ ngoài lẫn do mình gây ra. Tiểu Tượng: trái với đạo làm người đứng đầu.
Lời khuyên: Cố chấp trong cái sai là con đường đắt giá nhất. Hậu quả có thể kéo dài nhiều năm.
Thực hành
Quẻ Phục dạy về sự quay về: sai thì sửa sớm, khi đi chưa xa. Học theo người tốt. Tái phạm thì đừng nản, cứ quay về. Dám một mình quay về giữa đám đông đi sai. Sửa thì sửa cho chắc, thường xuyên tự xét. Và đừng mê muội cố chấp. Cái tốt mới trở lại thì còn non, hãy nuôi nó yên lành, đừng vội.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Phục: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Đây là lúc trở lại: sau thời khó, cái tốt đang quay về; hoặc anh/chị đang có dịp sửa một điều sai. Hãy quay về đường đúng ngay, đừng chần chừ. Cái mới bắt đầu còn non, hãy nuôi nó từ từ, đừng vội làm lớn. Bạn bè, cơ hội sẽ đến dần.
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.