Giẫm lên đuôi hổ mà hổ không cắn người, hanh thông.
Ý chính
Chữ Lí (履) nghĩa gốc là chiếc giày, rồi thành "bước đi", và rộng ra là "lễ", tức cách cư xử đúng mực. Tự quái nói: vật đã tụ lại (quẻ Tiểu Súc) thì có lớn nhỏ, cao thấp, phải có trật tự; trật tự ấy là lễ.
Hình quẻ là trời ở trên, đầm ở dưới, trên dưới rõ ràng. Đoài là vui vẻ, mềm mỏng, đi theo sau Càn là cứng mạnh. Cái mềm đi sau cái cứng như người giẫm lên đuôi hổ. Nguy hiểm thật, nhưng vì mềm mỏng, vui vẻ, biết phận mình, nên hổ không cắn. Bài học của quẻ: trong một thế giới có người mạnh hơn mình, cách đi an toàn là lễ độ, nhã nhặn và cẩn trọng.
Hình tượng
上天下澤,履。君子以辯上下,定民志。Thượng thiên hạ trạch, Lí. Quân tử dĩ biện thượng hạ, định dân chí. Trên là trời, dưới là đầm, là quẻ Lí. Người quân tử noi theo mà phân rõ trên dưới, làm cho lòng dân yên định.
Cụ Phan giải: trời trên đầm dưới là thứ tự tự nhiên, không do ai đặt ra. Một tập thể mà mỗi người biết chỗ của mình, việc của mình, thì lòng người yên, không ai tranh giành, không ai bất an. Lễ ở đây không phải là phân biệt sang hèn, mà là sự rõ ràng giúp mọi người sống yên với nhau.
Sáu hào
Hào đọc từ dưới lên.
Hào 1 · Sơ CửuBước đi mộc mạc
素履,往無咎 – Tố lí, vãng vô cữu. Bước đi mộc mạc trong trắng, cứ đi thì không lỗi.
Người mới bước vào đời, chưa nhiễm thói đời. Cụ Phan dặn: giữ cái bản chất trong trắng ấy, đừng để màu đen bên ngoài nhuộm vào. Tiểu Tượng: một mình làm theo nguyện ước của mình.
Lời khuyên: Mới vào nghề, vào môi trường mới, hãy giữ sự đơn giản và ngay thẳng của mình.
Hào 2 · Cửu NhịĐường bằng phẳng, người ở ẩn
履道坦坦,幽人貞吉 – Lí đạo thản thản, u nhân trinh cát. Con đường bằng phẳng thênh thang; người ở ẩn giữ chính thì tốt.
Hào 2 có tài, giữ đức trung, nhưng không gặp thời, không ai tiến cử. Thay vì bực bội, người ấy thấy đường mình đi vẫn bằng phẳng, lòng vẫn ung dung. Tiểu Tượng: trong lòng không tự loạn.
Lời khuyên: Chưa được trọng dụng thì cứ bình thản đi đường của mình. Lòng không loạn là được.
Hào 3 · Lục TamMắt chột tưởng nhìn được, chân què tưởng đi được
眇能視,跛能履,履虎尾,咥人,凶。武人為于大君 – Diểu năng thị, bí năng lí, lí hổ vĩ, chất nhân, hung. Vũ nhân vi vu đại quân. Mắt chột mà tưởng mình nhìn rõ, chân què mà tưởng mình đi giỏi, giẫm đuôi hổ thì bị cắn, xấu. Như kẻ võ biền mà muốn làm vua.
Đây là hào duy nhất trong quẻ bị hổ cắn. Tài yếu mà chí lớn, không tự lượng sức, chen vào giữa đám người mạnh. Tiểu Tượng phân tích từng chữ: nhìn mà không đủ sáng, đi mà không đủ sức, chỗ đứng lại không đúng.
Lời khuyên: Biết mình biết người. Tự tin quá mức với cái mình chưa giỏi là cách nhanh nhất để bị "cắn".
Hào 4 · Cửu TứGiẫm đuôi hổ mà run sợ
履虎尾,愬愬終吉 – Lí hổ vĩ, sách sách chung cát. Giẫm đuôi hổ, run run sợ hãi, cuối cùng tốt.
Hào 4 cũng giẫm đuôi hổ, vì đứng sát ngay sau người mạnh nhất (hào 5). Nhưng khác hào 3, nó biết sợ, biết giữ gìn, nên được an toàn. Tiểu Tượng: chí nguyện vẫn thực hiện được.
Lời khuyên: Làm việc gần người quyền lực, sự cẩn trọng là áo giáp. Biết sợ không phải là hèn.
Hào 5 · Cửu NgũĐi một cách quyết đoán
夬履,貞厲 – Quyết lí, trinh lệ. Bước đi quyết đoán; dù chính đáng vẫn có nguy.
Người ở ngôi cao, tài đức đủ cả, ai cũng thuận theo. Chính vì vậy dễ ỷ mình mà quyết đoán một mình. Cụ Phan nhắc: ở chỗ tôn quý, gặp cảnh thuận, hay sinh chuyên quyền. Kinh dặn: dù mình đúng vẫn phải lo.
Lời khuyên: Khi có quyền và mọi người đều nghe, đó là lúc dễ sai nhất. Hãy vẫn lắng nghe.
Hào 6 · Thượng CửuNhìn lại bước đã đi
視履考祥,其旋元吉 – Thị lí khảo tường, kỳ toàn nguyên cát. Nhìn lại những bước đã đi, xét điềm lành dữ; trọn vẹn quay về thì rất tốt.
Cuối con đường, nhìn lại cả hành trình. Cụ Phan ví như tổng kết cuộc đời một người: những việc mình làm phải hay trái, lành hay dữ. Nếu đi trọn vẹn không khuyết điểm, thì phúc lớn.
Lời khuyên: Thỉnh thoảng dừng lại nhìn lại mình đã đi thế nào. Cách mình đi quyết định nơi mình đến.
Thực hành
Quẻ Lí dạy cách đi trong đời: giữ mình trong sạch từ bước đầu, ung dung khi chưa gặp thời, tự lượng sức, cẩn trọng khi gần người mạnh, khiêm tốn khi có quyền, và thường xuyên nhìn lại bước đi của mình. Lễ không phải là hình thức, mà là cách để người yếu đi an toàn giữa người mạnh, và để người mạnh không làm tổn thương người yếu.
Phần Thực hành dành cho hội viên
Bài học Đạo người quân tử của quẻ Lí: đem ý quẻ vào cách làm việc, cư xử hằng ngày. Kèm chuyện đời thường và chuyện xưa trong sử Việt để thấy quẻ ứng vào việc thật ra sao.
Anh/chị đang ở trong tình thế phải làm việc với người mạnh hơn, hoặc đang bước vào một chỗ có rủi ro. Giữ lễ độ, làm đúng phận mình, cẩn thận từng bước, và đừng tự tin quá mức. Đi như vậy thì dù nguy cũng qua được.
Đi được nhưng phải cẩn thận đường sá. Tôn trọng phong tục nơi đến.
Nghiên cứu
Phần Nghiên cứu dành cho hội viên
Nguyên văn chữ Hán của lời quẻ, Thoán, Tượng và từng hào; lời chú của Trình Di và Chu Hy (bản dịch Ngô Tất Tố); lời giảng của cụ Phan Bội Châu. Đọc đối chiếu từng câu, giải chi tiết từng hào.